Maria Branyas Morera overleed in augustus 2024 op een leeftijd van 117 jaar en 168 dagen. Anderhalf jaar lang was ze de oudste bekende persoon op aarde. Maar wat vooral opvalt, is dat ze zelfs na haar 110e verjaardag nog in uitstekende gezondheid verkeerde. Ze kreeg nooit kanker en ontwikkelde geen dementie, ondanks dat haar genen daar wel aanleg voor hadden. Wetenschappers van het Spaanse onderzoeksinstituut Josep Carreras wilden weten hoe dat mogelijk was. Ze onderzochten haar hele lichaam, van haar genetische materiaal en darmbacteriën tot de manier waarop haar stofwisseling functioneerde.
De onderzoekers bestudeerden Branyas al langer. Deze vrouw leidde ondanks haar hoge leeftijd een bijzonder gezond bestaan. Tot haar 108e speelde ze piano, en op 116-jarige leeftijd herstelde ze zelfs van COVID-19. De bevindingen van het onderzoek zijn inmiddels gepubliceerd in het vakblad Cell Reports Medicine. Uiteindelijk overleed Branyas vredig in haar slaap aan natuurlijke oorzaken.
Cellen die zich jonger gedragen
Uit het onderzoek blijkt dat Branyas’ extreme leeftijd niet gepaard ging met de lichamelijke aftakeling die je normaal gesproken zou verwachten. Wel waren er tekenen van veroudering zichtbaar. Zo had ze extreem korte telomeren, de beschermende kapjes aan het einde van chromosomen die normaal slijten naarmate je ouder wordt. Ook vertoonde haar bloed veranderingen die vaak voorafgaan aan kanker. Toch mondden deze signalen nooit uit in daadwerkelijke ziektes.
Een mogelijke verklaring ligt in haar DNA. Cellen krijgen tijdens hun bestaan chemische markeringen op hun genetisch materiaal, een soort biologische klok. Bij de meeste mensen komt deze zogenoemde epigenetische leeftijd overeen met hun werkelijke leeftijd. Bij Branyas was dat niet het geval. Zes verschillende meetmethodes toonden aan dat haar cellen zich gedroegen alsof ze van iemand rond de 80 kwamen. Een verschil van bijna veertig jaar met haar echte leeftijd.
Zeldzame genvarianten als bescherming
Haar genen speelden waarschijnlijk een belangrijke rol in dit proces. Branyas droeg namelijk zeldzame varianten van genen die bescherming bieden tegen hart- en vaatziekten, dementie en andere ouderdomsproblemen. Zeven van deze varianten waren zo uniek dat ze nog nooit eerder bij Europeanen waren waargenomen. Deze genen, die ze toevallig had, leken samen te werken als een schild tegen de schadelijke effecten van ouder worden.
Ook haar mitochondriën, de energiecentrales in cellen, werkten beter dan bij veel jongere mensen. Dit kan volgens de wetenschappers verklaren waarom ze mentaal scherp bleef en geen ernstige chronische aandoeningen ontwikkelde. Het laat zien dat genetische factoren weliswaar belangrijk zijn, maar dat er meer aan de hand is.
Darmbacteriën van een veel jongere vrouw
Ook haar darmen waren opvallend. In haar darmen zaten hoge niveaus van Bifidobacterium, een gunstige bacterie die met de leeftijd afneemt en vaak bijna verdwijnt bij zeer oude mensen. Bij Branyas leek het alsof ze de darmflora had van iemand die veel jonger was. Deze bacterie is belangrijk omdat ze stoffen produceert die ontstekingen remmen, en dat is een grote steun voor het lichaam.
Een mogelijke verklaring hiervoor ligt in haar eetpatroon. Branyas at dagelijks drie yoghurts met probiotica. Of er echt een direct verband is tussen die yoghurts en haar gezonde darmflora is niet onderzocht, dus het kan ook toeval zijn. Wel weten we dat een gezonde darmflora bijdraagt aan een betere algemene gezondheid.
Stofwisseling als van iemand van middelbare leeftijd
Haar stofwisseling leek eveneens op die van een gezonde persoon van middelbare leeftijd. Ze had zeer lage waarden van het ‘slechte’ cholesterol en juist hoge van het ‘goede’. Haar vetverwerking was zelfs zo efficiënt dat de onderzoekers het een van de beste profielen noemden die ze ooit hadden gemeten. Dit verklaart mogelijk waarom ze nooit hart, of vaatziekten ontwikkelde, ondanks haar hoge leeftijd.
Al deze factoren samen geven een beeld van een lichaam dat biologisch gezien veel jonger was dan je op basis van haar kalenderleeftijd zou verwachten. Het onderzoek laat zien dat ouder worden en ziek worden niet automatisch aan elkaar gekoppeld hoeven te zijn.
Wat betekent dit voor de rest van ons?
De wetenschappers benadrukken dat dit slechts één uniek geval is. Extreem lang leven hangt af van een mix van genen, maar ook een goede levensstijl en simpelweg geluk spelen een belangrijke rol. Branyas at een mediterraan dieet, wat ook heeft bijgedragen aan haar gezondheid. Toch is deze studie waardevol. Als we beter begrijpen hoe sommige mensen biologisch jong blijven op hoge leeftijd, kunnen we misschien manieren vinden om gezonder oud te worden.
Voor de praktijk betekent dit dat je niet volledig afhankelijk bent van je genen. Een gezonde levensstijl, met aandacht voor voeding en beweging, kan wel degelijk verschil maken. Yoghurt met probiotica kan bijvoorbeeld een positieve invloed hebben op je darmflora, al is meer onderzoek nodig om dat te bevestigen. Het mediterraanse dieet, met veel groenten, fruit, noten en olijfolie, blijft een beproefde manier om je lichaam gezond te houden.
Slotwoord
Het verhaal van Maria Branyas Morera laat zien dat extreem ouder worden niet automatisch betekent dat je ziek en afgetakeld bent. Haar lichaam droeg weliswaar tekenen van hoge leeftijd, maar haar cellen en organen functioneerden alsof ze decennia jonger was. De combinatie van unieke genen, een gezonde levensstijl en waarschijnlijk ook een flinke portie geluk zorgde ervoor dat ze tot het einde vitaal bleef. Het onderzoek biedt hoop dat we in de toekomst beter begrijpen hoe we gezonder oud kunnen worden, ook al bereiken de meesten van ons niet zo’n indrukwekkende leeftijd (bron: Scientias.nl).
