Ouders en kinderopvangorganisaties zijn erg geschrokken, want in verschillende soorten speelzand dat in Nederland te koop is, blijkt asbest te zitten. Het gaat om gekleurd zand dat wordt gebruikt in populair kinderspeelgoed, zoals Montessori-zandtafeltjes en zandkunstsets. Het besmette zand komt hoogstwaarschijnlijk uit China, waar het wordt gewonnen uit mijnen waarin van nature ook asbest voorkomt. De producten werden verkocht via onder andere Bol.com, Amazon, AliExpress en diverse speelgoedwinkels. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is inmiddels een eigen onderzoek gestart.
De aanleiding voor het onderzoek was een grootschalige terugroepactie in Australië. Daar werden meer dan twintig producten met Chinees speelzand uit de handel gehaald nadat er asbest in was gevonden. In opdracht van het Algemeen Dagblad werden vervolgens twaalf vergelijkbare producten onderzocht die in Nederland verkrijgbaar zijn. In de helft daarvan (zes van de twaalf) werd asbest aangetroffen. Het ging vooral om gekleurd zand in Montessori-zandtafeltjes, kleine bakjes met gekleurd zand waarin kinderen kunnen tekenen en om speelsets waarmee je zandkunstwerken maakt. Het probleem heeft daarmee ook de Nederlandse markt bereikt.
Waarom is asbest zo gevaarlijk?
Asbest is een natuurlijk mineraal dat bestaat uit heel kleine vezels. Die vezels kunnen loskomen en via de lucht worden ingeademd. Eenmaal in de longen kunnen ze doordringen tot diep in het weefsel. Op de lange termijn kan dat leiden tot ernstige ziekten, waaronder longkanker en asbestose, ook wel stoflongen genoemd. De schade bouwt zich langzaam op. Mensen die jarenlang met asbest werkten, krijgen soms pas tientallen jaren later klachten. Sinds 1994 is het in Nederland verboden om asbest te verhandelen of te verwerken.
Hoe groot is het risico voor kinderen?
Dat hangt af van meerdere factoren. In de onderzochte monsters varieerde de hoeveelheid asbest sterk: van niets tot zorgwekkende percentages van 2 tot 5%. In sommige gevallen ging het bovendien om niet-hechtgebonden asbest, wat betekent dat de vezels los zitten en makkelijker kunnen worden ingeademd. Wetenschappers benadrukken dat de bestaande normen gebaseerd zijn op jarenlange, dagelijkse blootstelling. Het risico dat een kind ziek wordt van af en toe spelen met dit soort zand wordt daarom als klein ingeschat. Tegelijkertijd wijzen de onderzoekers erop dat asbest niet voor niets streng verboden is. Het hoort simpelweg niet in de buurt van mensen en zeker niet van kinderen.
Zandbakzand en kinetisch zand vooralsnog niet verdacht
Het klassieke zandbakzand dat je kent van zandbakken, kinderdagverblijven en kleuterscholen is op dit moment niet verdacht. Dit zand komt uit Europa en wordt op een andere manier gewonnen dan het speelzand waarin asbest is gevonden. Kinetisch zand, het plakkerige ‘magische’ zand waarmee je kunt boetseren, werd niet meegenomen in het onderzoek. Volgens de Australische onderzoekers is de kans op asbest in dit soort zand veel kleiner dan in het losse, minerale zand dat bij de Nederlandse tests werd onderzocht.
De NVWA onder vuur
De NVWA ligt inmiddels onder druk. Critici vinden dat de toezichthouder eerder had moeten waarschuwen. De NVWA zelf geeft aan dat zij niet zomaar in actie kan komen op basis van mediaberichten. De wet schrijft voor dat producten alleen uit de handel kunnen worden gehaald als de fabrikant zelf een melding doet, of als de NVWA het probleem vaststelt via eigen onderzoek. Dat onderzoek loopt inmiddels, maar kost tijd. Naar verwachting duurt het nog enkele weken voordat de eerste resultaten beschikbaar zijn.
De kinderopvangbranche wacht daar niet op. Een groot deel van de sector heeft het speelzand uit eigen beweging al weggehaald. De brancheorganisatie Kinderopvang adviseert om speelzand voorlopig helemaal niet meer te gebruiken. Verschillende leveranciers hebben de verkoop uit voorzorg stilgelegd en laten hun eigen producten testen.
Wat kun je zelf doen?
Heb je speelzand in huis dat lijkt op de producten waarin asbest is gevonden? Stop dan direct met het gebruik ervan. Schud het zand niet en giet het niet uit, want dan kunnen eventuele asbestvezels zich verspreiden. Berg het speelgoed op in een stevige, goed afgesloten plastic zak en houd het buiten bereik van kinderen.
Wil je het speelzand wegdoen, gooi het dan niet bij het gewone huisvuil. Producten waar mogelijk asbest in zit, moeten apart worden ingeleverd bij de milieustraat. Neem eerst contact op met je gemeente, want de regels voor het verpakken en inleveren verschillen per gemeente.
Belangrijk: gebruik geen stofzuiger om gemorst speelzand op te ruimen. Asbestvezels zijn zo klein dat een gewone stofzuiger ze niet opvangt. Sterker nog, de luchtstroom blaast de vezels juist verder de kamer in. Maak gemorst zand daarom nat en neem het op met een vochtige doek. Die doeken moet je vervolgens als asbestafval verwerken.
Slotwoord
Het is begrijpelijk dat ouders zich zorgen maken. De kans dat een kind ziek wordt van incidenteel contact met dit speelzand is volgens wetenschappers klein, maar dat neemt de ongerustheid niet weg. Asbest is niet voor niets al meer dan dertig jaar verboden in Nederland. Zolang het eigen onderzoek van de NVWA nog loopt en er geen duidelijkheid is over welke producten precies wel en niet veilig zijn, is het verstandig om alle vormen van speelzand even niet te gebruiken. Wie het zand in huis heeft, kan het het beste veilig opbergen of op de juiste manier inleveren bij de milieustraat. Hopelijk brengt het NVWA-onderzoek snel helderheid, zodat ouders en kinderopvangorganisaties precies weten waar ze aan toe zijn (bronnen: Volkskrant, Consumentenbond, Eenvandaag).
