E250 - Natriumnitriet

Wat zegt de wetenschap?

We vonden 22 relevante studies over natriumnitriet als voedingsadditief. Na beoordeling zijn 19 studies meegenomen in onze analyse. Daarvan is er één industrie-gefinancierd, zijn er 12 onafhankelijk gefinancierd en bij 6 studies was de financieringsbron onbekend.

De sterkste aanwijzingen komen uit drie grote Franse cohortstudies (NutriNet-Santé), die elk tienduizenden deelnemers volgden. Eén studie vond dat blootstelling aan natriumnitriet als voedingsadditief geassocieerd was met een 58% hoger risico op prostaatkanker. Een tweede studie toonde een significant verhoogd risico op hypertensie (19% hoger). De derde studie rapporteerde een 54% hoger risico op diabetes type 2. Deze studies zijn allemaal onafhankelijk gefinancierd en gepubliceerd in gerenommeerde tijdschriften. Het zijn observationele studies, wat betekent dat ze een verband aantonen maar geen oorzakelijk bewijs leveren. De consistentie van de bevindingen over verschillende gezondheidsuitkomsten is wel opvallend.

De EFSA-herbeoordeling uit 2017 is een belangrijk referentiepunt. Het EFSA-panel concludeerde dat de ADI bij bepaalde groepen wordt overschreden, met name bij jonge kinderen. Daarnaast bevestigde het panel dat de vorming van N-nitrosoverbindingen in het lichaam een reëel risico vormt en dat deze stoffen kankerverwekkend zijn. De zeer lage ADI van 0,07 mg/kg/dag weerspiegelt de smalle veiligheidsmarge. Een langlopend toxicologisch onderzoek van het Amerikaanse National Toxicology Program vond bij ratten geen duidelijk bewijs voor kanker door natriumnitriet alleen, maar wel maagschade en methemoglobinemie (een aandoening waarbij het bloed minder zuurstof kan transporteren). Bij muizen was er twijfelachtig bewijs voor kankerverwekkendheid.

Meerdere dierstudies in de analyse bevestigen dat chronische blootstelling aan natriumnitriet lever- en nierschade, oxidatieve stress en ontstekingsreacties kan veroorzaken bij ratten. Een in-vitrostudie toonde aan dat nitriet kan reageren met bepaalde geneesmiddelen tot mutagene N-nitrosoverbindingen. Een interessante dierstudie onderzocht het effect van het verlagen of weglaten van nitriet in vleesproducten: reductie verminderde het aantal preneoplastische laesies (voorstadia van darmkanker), maar het weglaten van nitriet verhoogde het risico op Listeria-besmetting. Dit illustreert het dilemma: nitriet beschermt tegen voedselvergiftiging, maar draagt bij aan kankerrisico.

Blootstellingsstudies uit Frankrijk, Denemarken en Polen laten een consistent patroon zien: de gemiddelde inname van natriumnitriet via voeding ligt voor de meeste volwassenen onder de ADI, maar bij het 95e tot 99e percentiel (de groep die het meest consumeert) en bij jonge kinderen wordt de ADI overschreden. Dit is met name zorgwekkend omdat kinderen relatief veel knakworst en boterhamworst eten ten opzichte van hun lichaamsgewicht.

Bredere context

Regelgeving en classificatie

Natriumnitriet is in de EU toegelaten als voedingsadditief (E250), maar met strenge maximumgehalten in verschillende productcategorieën. Het is verboden in babyvoeding. De ADI voor nitriet is door het SCF in 1997 vastgesteld op 0,06 mg/kg lichaamsgewicht per dag. JECFA kwam in 2002 op 0,07 mg/kg. In 2017 bevestigde de EFSA die orde van grootte en stelde de ADI vast op 0,07 mg/kg lichaamsgewicht per dag. Dat is een zeer lage waarde, wat aangeeft dat er weinig marge is. Het IARC heeft in 2010 de inname van nitriet in combinatie met vlees geclassificeerd als groep 2A: 'waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens'. Bewerkt vlees als geheel is door het IARC zelfs geclassificeerd als groep 1 (bewezen kankerverwekkend).

In sommige landen en regio's wordt actief gewerkt aan het verlagen van de toegestane nitrietgehalten in vleeswaren. Frankrijk heeft bijvoorbeeld in 2023 wetgeving aangenomen om de maximale nitriettoevoeging in vleesproducten geleidelijk te verlagen. Denemarken hanteert al langer strengere limieten dan de meeste andere EU-landen.

• Verboden in babyvoeding in de EU
• IARC groep 2A: waarschijnlijk kankerverwekkend (nitriet in combinatie met vlees)
• EFSA ADI: 0,07 mg/kg lichaamsgewicht per dag (zeer laag)
• Jonge kinderen (1-4 jaar) overschrijden de ADI bij regelmatige consumptie van bewerkt vlees
• Nitrietvrije alternatieven zijn steeds breder beschikbaar

Kinderwaarschuwing: Meerdere blootstellingsstudies tonen aan dat jonge kinderen (met name 1-3 en 4-jarigen) bij normale consumptie van bewerkt vlees de veilige dagelijkse inname (ADI) van natriumnitriet kunnen overschrijden. Beperk de inname van bewerkt vlees zoals worst, ham en knakworstjes bij jonge kinderen. Kleine kinderen zijn bovendien gevoeliger voor de effecten van nitriet op het bloed (methemoglobinemie).

Bijwerkingen

Natriumnitriet kan in het lichaam reageren met eiwitten tot potentieel kankerverwekkende nitrosamines, vooral bij verhitting van vleeswaren. Grote cohortstudies associëren regelmatige inname via voedingsadditieven met een verhoogd risico op prostaatkanker, hypertensie en diabetes type 2. Bij hoge concentraties kan nitriet reageren met hemoglobine en methemoglobinemie veroorzaken. Dit is met name een risico bij zuigelingen en jonge kinderen.

Financiering van het onderzoek

Onderzochte studies