De afgelopen weken kreeg ik meerdere mails van bezorgde lezers met telkens dezelfde vraag: klopt het dat het straks niet meer op de verpakking hoeft te staan als een voedingsmiddel genetisch is aangepast? Ik dacht eerst aan een broodje aap, want zoiets klinkt als iets van een schimmige website. Toch heb ik het grondig uitgezocht, en het blijkt geen complottheorie te zijn. Er zit wat nuance in, maar de kern klopt. En vanaf 2028 wordt het echt realiteit. In dit artikel praat ik je bij.
Even bij het begin beginnen. Het gaat om een nieuwe Europese wet voor gewassen zoals groente, fruit en granen die met zogenoemde Nieuwe Genomische Technieken zijn gemaakt, kortweg NGT. Het bekendste voorbeeld is CRISPR. Hiermee kunnen onderzoekers heel gericht een klein stukje van het eigen erfelijk materiaal van een plant aanpassen, bijvoorbeeld een DNA-letter veranderen of een stukje gen uitzetten. Er komt dus geen stukje DNA van een andere soort bij, zoals bij de oude gentech vaak wel gebeurde. Tot nu toe vielen deze planten onder dezelfde strenge regels als gewone genetisch gemodificeerde organismen, de GGO’s (in het Engels vaak GMO genoemd, Genetically Modified Organism). Dat betekende een keuring vooraf, traceerbaarheid door de hele keten en een verplicht etiket. Dat gaat nu veranderen volgens een uitgebreid persbericht van de Europese Raad (1).
De wet is in deze maand definitief goedgekeurd door het Europees Parlement, nadat de lidstaten er in april al mee hadden ingestemd (2). Na publicatie volgt nog een overgangsperiode van twee jaar, dus de nieuwe regels gaan naar verwachting medio 2028 in.
De nieuwe wet maakt onderscheid tussen twee soorten
De kern van de nieuwe wet is dat GGO-gewassen in twee groepen worden gesplitst:
- NGT-1: Dit zijn gewassen met een paar kleine genetische wijzigingen die net zo goed via gewone kruising hadden kunnen ontstaan. Die worden voortaan als doodgewone planten behandeld. Geen aparte keuring en geen verplichte vermelding op het etiket van het eindproduct. Alleen de zaden en het plantmateriaal moeten herkenbaar blijven, zodat een boer of bedrijf desgewenst gentech-vrij kan blijven werken (3). Dus de NGT-1-tomaat of aardappel in het schap hoeft straks geen vermelding meer te dragen, terwijl het zaad waaruit hij groeit dat nog wel moet.
- NGT-2: Hier gaat het om gewassen met grotere of ingewikkeldere aanpassingen aan het genetisch materiaal. Die blijven onder de bestaande gentech-regels vallen, met keuring, etiket en traceerbaarheid. Lidstaten mogen de teelt ervan zelfs op eigen grond verbieden (4, 5).
De zorg zit dus vooral bij die eerste groep. Juist die producten kunnen straks zonder enige aanduiding in het schap belanden. En dan kun je dus niet zien of je tomaat of aardappel met behulp van gentechniek is gemaakt.
De argumenten van de EU
De EU ziet dit zelf niet als een versoepeling, maar als het bijwerken van een verouderde wet. De huidige regels stammen uit 2001, toen deze technieken nog niet bestonden. Volgens Brussel kun je met de nieuwe aanpak sneller gewassen ontwikkelen die beter tegen droogte, overstroming en ziekte kunnen, met minder mest en bestrijdingsmiddelen. Dat zou de landbouw steviger en duurzamer maken. Ook zouden we minder afhankelijk worden van leveranciers buiten de EU. De achterliggende hoofdgedachte is dat je een plant die je net zo goed via kruising had kunnen krijgen, ook niet zwaarder hoeft te keuren dan zo’n gekruiste plant.
Sommige wetenschappers zien wel risico’s
Ook al lijkt zo’n NGT-1-plant precies op een gewoon gekweekte plant, het is wel degelijk gentech. Er is bewust in een lab in het DNA geknipt en geplakt. Ook een precieze techniek als CRISPR kan onbedoeld iets veranderen op een plek waar dat niet de bedoeling was, het zogeheten off-target effect (6). Hoewel de onderzoekers de risico’s benoemen, geven ze ook aan dat onbedoelde veranderingen bij CRISPR minimaal zijn. De veiligheid verschilt per gewas en wordt nog volop onderzocht. Daarnaast speelt de zorg over verspreiding naar wilde planten en over patenten, waardoor een paar grote zaadbedrijven nog meer grip op ons voedsel kunnen krijgen. Er is dus nog veel onzeker. Niemand kan met zekerheid zeggen dat deze gewassen schadelijk zijn, maar niemand kan ook garanderen dat er op de lange termijn niets aan de hand is. Juist daarom vind ik het belachelijk dat de verplichte vermelding verdwijnt. Als consument wil ik graag zelf kunnen kiezen of ik het risico wil nemen en die mogelijkheid wordt ons nu ontnomen.
De soep wordt niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend
Ik snap heel goed dat veel mensen zich zorgen maken, maar er zijn enkele geruststellende factoren. De eerste is dat de klassieke gentechgewassen vaak resistent zijn gemaakt, zodat ze tegen bestrijdingsmiddelen kunnen. Het veld wordt dan flink bespoten, het gewas overleeft dat en het onkruid niet. Het gevolg is meer gif op het land en een grotere kans op restjes daarvan in je eten (7). Dit geldt dus wel voor de NGT-2-groep met labelverplichting, maar niet voor de NGT-1-groep. Het tweede is dat de klassieke veredelingstechnieken ook beslist niet risicoloos zijn. Al sinds de jaren veertig bestaat er een methode die mutatieveredeling heet. Daarbij worden zaden bewust bestraald of in chemische stoffen gelegd om willekeurige mutaties op te wekken, in de hoop dat er een nuttige eigenschap tussen zit (8). Het gekke is dat dit veel grover is dan CRISPR. Je verandert in een keer talloze plekken in het DNA tegelijk, zonder te weten welke. Wereldwijd zijn op deze manier al meer dan 3.200 gewassen officieel toegelaten, verspreid over meer dan tweehonderd plantensoorten (9). Bekende voorbeelden zijn bepaalde tarwerassen voor pasta en de roze grapefruit. Die liggen gewoon in het schap, ook met een biologisch keurmerk, helemaal zonder etiket (10). Met andere woorden, we eten al decennia gewassen waarvan het DNA bewust en op grove manier is veranderd, zonder dat iemand zich er druk om maakt. De nieuwe techniek werkt veel gerichter en het lijkt erop dat er minder risico’s aan kleven.
Is gentech toegestaan voor menselijke consumptie in de EU?
Een vraag die ik vaak terugkrijg, is of gentech in Europa eigenlijk wel in ons voedsel mag. Veel mensen denken dat het in de EU verboden is voor mensen en alleen voor dieren mag. Dat klopt net niet. Gentech mag wel degelijk worden toegepast in voedsel voor mensen (11). In dat geval moet het ook op de verpakking staan als meer dan 0,9% van het product genetisch gemanipuleerd is (12). In de praktijk zie je het bijna nooit in de supermarkt, niet omdat het verboden is, maar omdat fabrikanten en winkels dat etiket liever vermijden. Ze weten dat veel mensen in Europa er liever met een grote boog omheen lopen. In Amerika en Azië is het veel gebruikelijker om GGO-producten te gebruiken.
Wat ongemerkt wel op grote schaal in Europa plaatsvindt, is het gebruik van GGO-voedsel voor dieren. Een groot deel van de soja en maïs voor vee, vaak geïmporteerd, is genetisch gemodificeerd. Veel mensen weten niet dat vlees, melk en eieren van dieren die met dat voer zijn gevoerd, geen gentech-etiket hoeven te dragen (13, 14). Het etiket geldt namelijk voor het product zelf, niet voor wat het dier heeft gegeten. Zo komt gentech via een omweg alsnog op je bord, zonder dat je het terugziet op de verpakking. Ongemerkt gaat het hier dus steeds meer op Amerika lijken, waar GGO al jaren breed wordt omarmd.
Biologisch blijft de beste keuze
Als je deze techniek liever helemaal vermijdt, dan kun je het beste kiezen voor biologische producten. Beide groepen NGT-planten blijven verboden in de biologische teelt (15, 16). Een biologisch keurmerk betekent dus dat er geen gentech aan te pas is gekomen, ook niet in het voer van de dieren.
Tot slot
Dat de EU genetische manipulatie voor gewassen toestaat, vind ik al een discutabel besluit en ik ben er ook geen voorstander van. Maar dat is tot daaraan toe. Wat ik echt kwalijk vind, is dat het straks niet meer op de verpakking hoeft te staan of er met ons eten is gerommeld. Ik vind dat je als consument simpelweg het recht hebt om te weten wat je eet en om zelf je keuze te maken. Door de verplichte GGO-vermelding op het etiket te schrappen wordt die keuze je stilletjes uit handen genomen en wordt wat je eet een soort Russische roulette. Uiterst onwenselijk. Dit wordt een extra reden om straks voor biologisch te kiezen, ook al wordt dit steeds duurder.
