Fructose heeft lang een tamelijk onschuldig imago gehad. Het is de suiker die van nature in fruit en honing zit en omdat hij de bloedsuikerspiegel minder heftig laat schommelen dan gewone suiker, zagen veel mensen het als een gezondere optie. Nieuw onderzoek plaatst daar een stevige kanttekening bij. Wetenschappers hebben laten zien dat fructose de uitzaaiing van een agressieve vorm van eierstokkanker kan aanjagen. Het gaat daarbij niet alleen om suiker die in de tumor zelf ontstaat, maar ook om de fructose die je van buitenaf binnenkrijgt, bijvoorbeeld uit frisdrank.
Het onderzoek komt van het Amerikaanse Wistar Institute en verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Aging. De wetenschappers keken naar kankercellen die een chemokuur overleven. Zulke cellen delen zich niet meer, maar ze zijn nog wel biologisch actief. Ze scheiden een heel mengsel aan stoffen uit, een beetje als berichtjes die ze naar de cellen in de buurt sturen. In proeven met cellen en in proefdieren bekeken de onderzoekers wat dat mengsel precies doet. Het bleek dat juist die uitgescheiden stoffen de kanker hielpen verspreiden en niet de overlevende cellen zelf.
Suiker als seintje
Toen de onderzoekers op zoek gingen naar welke stof in dat mengsel het verschil maakte, kwamen ze uit bij fructose. De overlevende kankercellen bleken de suiker zelf aan te maken en te gebruiken als middel om te seinen naar hun burencellen. Dat is een opvallende vondst, want we kennen fructose vooral als voedingsstof en niet als iets waarmee cellen elkaar aansturen. Het is voor zover bekend een van de eerste keren dat een voedingsstof op deze manier als boodschapper tussen kankercellen wordt betrapt.
Waarom cellen makkelijker loslaten
Blijft de vraag waarom fructose die verspreiding op gang helpt. Daarvoor moet je weten dat cellen aan elkaar vastzitten met behulp van cholesterol. Je kunt cholesterol hier zien als een soort lijm die cellen bij elkaar houdt. Onder invloed van fructose gaan de omliggende cellen minder cholesterol aanmaken. Daardoor wordt de lijm zwakker en laten cellen zich gemakkelijker los. En een cel die loslaat, kan zich vervolgens door het lichaam verplaatsen en ergens anders opnieuw gaan groeien. Bij eierstokkanker is die verspreiding, ook wel uitzaaiing genoemd, verantwoordelijk voor ongeveer negentig procent van de sterfgevallen. Precies daar valt dus winst te behalen als je dat proces zou kunnen afremmen.
Ook de suiker uit je glas
Tot zover ging het over fructose die in het lichaam zelf ontstaat. Maar de onderzoekers zagen ook iets anders. Fructose van buitenaf, uit de voeding, gaf hetzelfde effect. Hoeveelheden die vergelijkbaar zijn met wat je binnenkrijgt via suikerhoudende frisdrank waren in het onderzoek al genoeg om cellen aan te zetten tot verspreiding. Dat maakt de vondst extra de moeite waard, want aan je voeding kun je in elk geval zelf iets doen, anders dan aan veel andere risicofactoren.
Fructose zit lang niet alleen in fruit. Het wordt op grote schaal aan bewerkt voedsel toegevoegd, vaak in de vorm van glucose-fructosestroop (HFCS). Die stroop is goedkoop en smaakt lekker zoet en je komt hem tegen in frisdrank, snoep, koek, sauzen en allerlei kant-en-klaarproducten. We zijn geneigd vooral te letten op e-nummers, gifstoffen en kunstmatige toevoegingen, maar een natuurlijke suiker kan in geconcentreerde vorm dus net zo goed voor problemen zorgen. Dat grote hoeveelheden fructose de lever belasten en leververvetting in de hand werken, was al langer bekend. Dat fructose ook kan werken als brandstof voor uitzaaiing, is nieuw.
Wat statines ermee te maken hebben
Er zit nog een onverwachte kant aan het verhaal. Omdat cholesterol de cellen bij elkaar houdt, keken de onderzoekers ook naar cholesterolverlagers, de zogeheten statines. Dat zijn medicijnen die door heel veel mensen worden gebruikt om het cholesterol in het bloed omlaag te brengen. In het laboratorium bleken statines op zichzelf de lijm tussen cellen eveneens te verzwakken, waardoor cellen makkelijker losraakten. De onderzoekers vragen zich nu af of deze medicijnen de werking van chemotherapie in de weg zouden kunnen zitten, zeker omdat eierstokkanker vaak voorkomt bij oudere vrouwen die dikwijls al statines slikken. Belangrijk om hierbij te zeggen: dit is nadrukkelijk geen reden om zomaar met statines te stoppen. Het gaat om een vraag die verder uitgezocht moet worden, niet om een advies.
Blijft het bij eierstokkanker?
De onderzoekers denken dat het mechanisme misschien breder geldt. Kankersoorten die zich binnen de romp verspreiden, zoals kanker van de alvleesklier, de dikke darm en de lever, zouden zich mogelijk op een vergelijkbare manier kunnen gedragen. Zeker weten ze dat nog niet en universeel willen ze het al helemaal niet noemen. Er staan inmiddels vervolgproeven op de rol om te kijken of hetzelfde patroon ook bij andere vormen van kanker opduikt.
Wat kun je hiermee in de praktijk?
Je hoeft van dit onderzoek niet in paniek te raken en zeker geen fruit te gaan mijden. Een appel of een handje bessen is iets heel anders dan een blikje frisdrank. In heel fruit zit de fructose verpakt tussen vezels en water, waardoor je er nooit in één keer grote hoeveelheden van binnenkrijgt. Het gaat vooral om de geconcentreerde vorm, de fructose die als goedkope zoetmaker in bewerkte producten zit. Wil je minder van die toegevoegde fructose binnenkrijgen, kijk dan bij twijfel eens op het etiket. Staat er glucose-fructosestroop of fructose-glucosestroop op een pak, blikje of fles, dan weet je dat er flink wat toegevoegde fructose in zit. Wat vaker kiezen voor onbewerkte producten en wat minder voor frisdrank en zoetigheid is dan een eenvoudige stap. Voor mensen die met kanker te maken hebben en zich afvragen wat dit betekent, geldt vooral: bespreek voedingskeuzes met je behandelaar, want de directe gevolgen bij patiënten zijn nog niet onderzocht. Goed om in het achterhoofd te houden: dit is voorbereidend onderzoek in het laboratorium en in muizen. Bij mensen is het effect nog niet getest.
Slotwoord
Dit onderzoek laat zien dat een stof die we lang als betrekkelijk onschuldig zagen, in geconcentreerde vorm een minder vriendelijke kant kan hebben. Fructose blijkt niet alleen de lever te kunnen belasten, maar in het laboratorium ook een rol te spelen bij de verspreiding van kanker. Tegelijk is het goed om de vondst in verhouding te zien. Het gaat om voorbereidend onderzoek in cellen en proefdieren en er moeten nog veel vragen worden beantwoord voordat je er harde conclusies voor patiënten uit kunt trekken. Wat je er nu al uit kunt meenemen, is tamelijk nuchter: heel fruit hoef je niet te schrappen, maar de grote hoeveelheden toegevoegde fructose uit frisdrank en bewerkte producten zijn er niet minder om als je ze wat vaker laat staan.
