Onlangs kwam het nieuws naar buiten dat het kraanwater van ruim een derde van de Nederlanders meer PFAS bevat dan het RIVM aanvaardbaar vindt. Vooral in Noord-Holland zijn de waarden hoog. In Zaandam en IJmuiden werd 14,3 nanogram per liter gemeten, ruim 3 keer de advieswaarde van 4,4 nanogram. Kort daarna zei drinkwaterdeskundige Roberta Hofman van kennisinstituut KWR in Trouw dat thuis filteren geen enkele zin heeft. Dat is een stevige uitspraak. Ik woon zelf in Noord-Holland en vroeg me af of ze gelijk heeft of dat haar uitleg niet strookt met wat er in wetenschappelijke studies staat. In dit artikel bekijk ik waarom er zoveel PFAS in ons kraanwater zit en of een waterfilter thuis echt niets doet.
Nederland ligt aan het einde van grote rivieren als de Rijn en de Maas. Wat landen stroomopwaarts lozen, komt bij ons terecht. Je kunt ons land dus zien als ‘het afvoerputje’ van Europa. Een groot deel van de vervuiling komt uit Duitsland. Duitse chemiebedrijven mogen PFAS in de Rijn lozen zonder dat daar een harde grens voor geldt. Er zijn alleen richtwaarden die niet te handhaven zijn (1). Waterbedrijf PWN, dat drinkwater maakt van water uit het IJsselmeer en de Lek, verklaart de hoge waarden in Noord-Holland ook zo (2). De Nederlandse drinkwaterbedrijven vroegen onze regering in 2024 om die lozingen via de Duitse politiek aan banden te leggen (3). Berlijn weigerde (4). Ook de Europese Commissie tikte Duitsland op de vingers (5). Dit voorjaar meldden de Rijnwaterbedrijven dat er bij het chemiepark in Leverkusen op één dag 1,8 kilo PFAS was geloosd (6). In 2023 lag de PFAS-concentratie in de Rijn 3 tot 4 keer boven de waarde die het RIVM aanhoudt (7). Helemaal buiten schot blijft Nederland niet. Chemours in Dordrecht kreeg zowel in 2023 als in 2025 een dwangsom voor lozingen die niet in de vergunning stonden (8, 9). Omdat PFAS niet afbreken, hoopt al die vervuiling zich op in ons water. De waterbedrijven moeten het daarna met veel moeite en geld weer proberen te verwijderen.
Het waterbedrijf vergelijken met je aanrecht
Het hoofdargument van Hofman is dat het water bij het waterbedrijf door een dikke laag actieve kool van 5 meter gaat en dat de PFAS er dan nog niet uit zijn. Hoe zou een filter van 5 tot 10 centimeter thuis dan helpen? Die vergelijking gaat mank. Of kool PFAS tegenhoudt, hangt niet alleen af van de dikte van de laag. Het hangt ook sterk af van hoeveel water er doorheen gaat en van wat er nog meer in dat water zit. Bij het waterbedrijf stroomt dag en nacht een enorme hoeveelheid rivier- of meerwater door dezelfde kool. Dat water zit vol natuurlijk organisch materiaal, zoals resten van planten en algen. Die stoffen bezetten dezelfde plekjes in de kool waar PFAS zich aan moeten hechten. Daardoor raakt de kool voor PFAS veel sneller vol. KWR schrijft zelf dat de werking afhangt van hoeveel organische stoffen al aan de kool vastzitten (10). Thuis is dit een ander verhaal. Het water uit je kraan is al gezuiverd, onder meer via die dikke laag kool waar Hofman het zelf over heeft. Een groot deel van wat de kool bij het waterbedrijf vol laat lopen, is er al uit. Je filter hoeft vooral nog de kleine hoeveelheid PFAS weg te vangen die overblijft, met maar een paar liter per dag. Na een half jaar vervang je het filter. Volgens onderzoekers kun je niet alle filters op één hoop gooien en zeggen dat ze allemaal niet werken, want de prestaties verschillen sterk per filter (11).
Niet alle filters over één kam scheren
Mevrouw Hofman maakt alleen onderscheid tussen actieve kool en omgekeerde osmose. Maar er bestaan minstens tien verschillende filtertypes en je kunt ze niet allemaal in één keer afserveren. Granulaat (losse korreltjes) in een Brita-kan is iets totaal anders dan een geperst koolblok. Bij een koolblok is fijngemalen kool tot een blok samengeperst. Daardoor komt het water langer en beter met de kool in contact. Dat verschil zie je direct terug in de testresultaten. De Brita-kan is een goed voorbeeld van een filter dat tegenvalt. In een Canadese studie uit 2024 haalde de Brita Elite na 20 liter nog 36% van de PFAS weg. Na 160 liter was dat nog maar 8%. Brita heeft voor deze filters ook geen certificaat voor PFAS-verwijdering. In dezelfde studie haalden twee kannen die dat certificaat wel hadden over dezelfde hoeveelheid water 96 tot 100% weg (12). Amerikaanse onderzoekers volgden 8 maanden lang koolblokfilters onder het aanrecht bij 18 huishoudens met een eigen waterput. De filters hadden een certificaat voor PFAS en haalden 97 tot 99% weg, gedurende de hele aanbevolen gebruiksduur van 6 maanden (13). Zelfs 2 maanden daarna sloeg er nog geen PFAS door. In een Duits onderzoek van Carbonit begon een waterfilter met alleen actieve kool na ongeveer 1.500 tot 2.500 liter een deel van de PFAS door te laten, maar dat was wel met testwater dat ruim 100 keer meer PFAS bevatte dan we hier in Nederland hebben (14, 15). Omgerekend naar Nederlands kraanwater zou dit filter in theorie zo’n 150.000 tot 250.000 liter kunnen filteren voordat het PFAS doorlaat. In de praktijk is het waarschijnlijk veel minder, maar het laat wel zien dat de bandbreedte anders ligt dan Hofman stelt. In een groot onderzoek van Duke University uit 2020 haalden alle osmosefilters en tweetrapsfilters onder het aanrecht vrijwel alle PFAS weg. De overige koolfilters werkten wisselend. PFAS met lange ketens werden grotendeels verwijderd, die met korte ketens voor ongeveer 40% (16). Korteketen-PFAS zijn overigens minder schadelijk dan langeketen-PFAS, omdat ze veel sneller uit het lichaam verdwijnen en in onderzoek een milder effect op het immuunsysteem hadden (17, 18). Al met al is de conclusie dat als je thuis alleen je drink- en kookwater filtert, zo’n 5 tot 10 liter per dag, je in 6 maanden op ongeveer 900 tot 1.800 liter komt. De meeste filters zijn dan nog lang niet verzadigd.
Bacteriën zijn geen kookadvies
De expert waarschuwt dat er na verloop van tijd bacteriën op waterfilters groeien: “Ze geven voor minder een kookadvies.” Dat klinkt alarmerend, maar ze haalt twee heel verschillende zaken door elkaar. Bacteriegroei op actieve kool bestaat inderdaad, maar daarbij gaat het om allerlei bacteriën die van nature in het water zitten en niet automatisch om ziekteverwekkers (19, 20). Een kookadvies wordt juist gegeven als bijvoorbeeld E. coli of enterokokken worden gevonden: poepbacteriën die wijzen op besmetting met ontlasting, waarbij ook ziekteverwekkende bacteriën, virussen of parasieten in het water kunnen zitten (21). Die twee op één hoop gooien is framing. Bovendien zegt “bacteriën op het filter” nog niets over wat er door het filter komt. De Carbonit NFP hield in een 6 maanden durende belastingstest alle E. coli en enterokokken tegen, ook bij herhaalde blootstelling aan zeer hoge concentraties (22). En ultrafiltratie, zoals AquaLogic die toepast, is juist bedoeld als fysieke barrière tegen bacteriën. Ook de CDC noemt ultrafiltratie als methode om bacteriën zoals E. coli uit water te verwijderen (23, 24, 25). Een slecht onderhouden filter kan bacteriegroei geven, maar dat gelijkstellen aan fecaal besmet drinkwater waarvoor een kookadvies nodig is, is simpelweg geen eerlijke vergelijking.
Het landelijk gemiddelde geldt niet voor iedereen
Hofman zegt ook dat je het meeste PFAS toch via een andere weg binnenkrijgt. Gemiddeld klopt dat. Via voeding krijgen Nederlanders meer dan 3 keer zoveel PFAS binnen als via drinkwater (26). Maar dat is een gemiddelde voor heel Nederland. In grote delen van het land komt het kraanwater uit grondwater met weinig PFAS. In het westen kan dat niet, omdat het grondwater daar te zout is. Drinkwaterbedrijven maken daar kraanwater van water uit de Maas, de Rijn en het IJsselmeer (27). Een deel van dat water wordt via de duinen gezuiverd. Helaas komt daar juist wat PFAS bij, doordat PFAS-rijke nevel vanuit zee in de duinen terechtkomt. In Noord-Holland stijgt de hoeveelheid PFAS tijdens die stap met gemiddeld zo’n 30% (28). Woon je in Noord- of Zuid-Holland, dan is het aandeel van kraanwater in wat je binnenkrijgt dus groter dan het landelijke gemiddelde doet vermoeden. Het RIVM gaat ervan uit dat drinkwater maximaal 20% mag bijdragen aan de hoeveelheid PFAS die je veilig kunt binnenkrijgen en daaruit volgt de advieswaarde van 4,4 nanogram (29). Wie in Zaandam of IJmuiden woont, zit met ruim 3 keer die waarde op ongeveer 65% van die veilige hoeveelheid, alleen al via kraanwater. Bovendien zegt het gemiddelde over PFAS via voeding niets over mensen die hun eten zelf bereiden, omdat een groot deel van de PFAS via fastfood en kant-en-klaarmaaltijden binnenkomt (30, 31).
Hebben waterfilters wel of geen zin tegen PFAS?
Veel goedkope filters zoals een Brita doen weinig tegen PFAS. Bovenstaande studies laten zien dat goede filters PFAS gedurende de hele levensduur van het filter aanzienlijk verminderen. Maar leidt dat in de praktijk ook tot lagere bloedwaarden van PFAS? Volgens een recente Amerikaanse studie wel (32). Deze studie volgde 673 Amerikanen uit twee gebieden waar het drinkwater jarenlang met PFAS was verontreinigd, onder meer door het gebruik van PFAS-houdend blusschuim. In het zwaarst getroffen gebied hadden mensen die hun kraanwater filterden aanzienlijk lagere PFAS-bloedwaarden dan mensen die ongefilterd kraanwater dronken. Dat wijst erop dat filteren wel degelijk zin kan hebben.
Slotwoord
De uitspraak dat thuis filteren geen enkele zin heeft, houdt geen stand als je de onderzoeken naast elkaar legt. Filteren op industriële schaal is iets anders dan thuis je kraanwater filteren, waar het water al grotendeels gezuiverd is en er maar een paar liter per dag doorheen gaat. Goede filters met een certificaat voor PFAS halen gedurende hun hele gebruiksduur het grootste deel van de PFAS weg. Bij mensen die hun water filteren zijn ook lagere PFAS-waarden in het bloed gemeten. Twee punten van de expert kloppen wel. Goedkope filters zoals een Brita doen weinig tegen PFAS. En voeding is voor de gemiddelde Nederlander een grotere bron dan kraanwater, al geldt dat gemiddelde niet voor iedereen. Wie in Noord- of Zuid-Holland woont, krijgt via de kraan duidelijk meer binnen dan het landelijke beeld doet vermoeden. Verder leert dit verhaal weer dat je de mening van een expert niet klakkeloos hoeft over te nemen. Blijf zelf lezen en nadenken.
Wil je zelf een filter kopen, kijk dan of het een certificaat heeft voor PFAS-verwijdering. Een filter met een geperst koolblok of een combinatie van actieve kool en ultrafiltratie presteert in de tests een stuk beter dan een kan met losse koolkorrels. Zelf gebruik ik graag de AquaLogic, die hiervoor getest is en ook in een uitvoering met dubbel filter bestaat. Ook ZeroWater is gecertificeerd voor het verwijderen van PFAS.
Hoeveel weet jij over gezondheid? Doe de kennistest over voeding in 30 vragen!
