Regelmatig komt de vraag voorbij of een zonnebril eigenlijk wel gezond is. Ik heb zelf ook een periode gehad waarin ik dacht dat een zonnebril meer kwaad dan goed deed. Na grondig onderzoek in de wetenschappelijke literatuur heb ik die mening herzien. In dit artikel leg ik uit waarom.
Als je online zoekt naar ‘zonnebril ongezond’, vind je al snel websites en video’s die beweren dat een zonnebril je melatonineaanmaak verstoort, depressie kan veroorzaken en zelfs kanker zou aanjagen. Sommige bronnen stellen dat je ook geen vitamine D meer aanmaakt als je een zonnebril draagt. Het klinkt verontrustend. Maar klopt het ook? Ik heb me er opnieuw in verdiept en de wetenschappelijke literatuur erop nageslagen.
Een kern van waarheid
Laat ik beginnen met erkennen dat er een kern van waarheid zit in sommige zorgen. Het klopt dat licht via je ogen invloed heeft op je pijnappelklier en daarmee op hormonen als melatonine en serotonine (1). Je netvlies bevat speciale lichtgevoelige cellen, zogenoemde melanopsine-ganglioncellen, die niet zorgen voor beeld, maar signalen over licht en donker doorgeven aan de biologische klok in je hersenen, de suprachiasmatische kern (2). Die klok stuurt vervolgens de aanmaak van melatonine aan, het hormoon dat je slaap-waakritme regelt. Minder licht op je netvlies kan die signalen beïnvloeden, de gedachte erachter is dus niet onlogisch. Onderzoek met blauwlichtblokkerende brillen laat inderdaad zien dat het filteren van licht in de avond de melatonineproductie kan beschermen die anders onderdrukt zou worden door kunstlicht (3). Alleen (en dat is een belangrijk onderscheid) er zijn simpelweg geen studies die aantonen dat het normaal dragen van een zonnebril op zonnige momenten overdag, buiten, je hormonale balans verstoort. De zorgen die je online leest zijn gebaseerd op een theoretische redenering, niet op bewijs uit onderzoek bij mensen. En vitamine D? Dat wordt aangemaakt in de huid uit cholesterol onder invloed van UV-straling, niet via je ogen. Een zonnebril heeft daar dus geen invloed op.
Wat UV-straling met je ogen doet
UV-straling van de zon kan op termijn serieuze schade aanrichten aan je ogen. Het verhoogt het risico op staar (cataract), groei van vliesjes over het hoornvlies (pterygium), zonnebrandachtige beschadiging van het hoornvlies (fotokeratitis) en zelfs huidkanker rond het oog (4). Een observatiestudie liet zien dat mensen die regelmatig hun ogen beschermen met een zonnebril of hoed, een 45 tot 70 procent lager risico op staar hadden (5). Dat is een fors verschil. De WHO en het International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection (ICNIRP) noemen een goede zonnebril dan ook als een belangrijke maatregel om je ogen te beschermen (6). Bij kinderen is extra waakzaamheid geboden, omdat hun ooglens meer UV-straling doorlaat naar het netvlies (7).
Niet de hele dag, maar op de juiste momenten
Het advies is nadrukkelijk niet om van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat met een zonnebril rond te lopen. Het gaat om momenten waarop de zon zo fel is dat je ogen bescherming nodig hebben: op zonnige dagen rond het middaguur, op het strand, op het water of in de sneeuw. In die situaties is de UV-index extreem hoog en kan onbeschermd zonlicht je ogen daadwerkelijk beschadigen. Als je een zonnebril op die momenten draagt, zijn er geen aangetoonde risico’s en alleen maar voordelen. Een goed aansluitend montuur of een wraparound-model biedt daarbij de beste bescherming, omdat het ook UV-straling van de zijkanten tegenhoudt (8).
Waarom ochtendlicht wel zo belangrijk is
Wat wel klopt, is dat daglicht via je ogen een grote rol speelt bij je gezondheid, met name in de ochtend. Ochtendlicht draagt bij aan het resetten van je biologische klok, wat doorwerkt in je stemming, je energieniveau en zelfs de kwaliteit van je nachtrust. In een groot onderzoek onder meer dan 400.000 deelnemers bleek dat mensen die meer tijd in daglicht doorbrachten minder depressieve klachten hadden, beter sliepen en een stabieler dag-nachtritme hadden (9). Daarbij laat vervolgonderzoek zien dat vooral de regelmaat en de duur ertoe doen: elke dag naar buiten gaan en liefst meerdere uren daglicht opvangen had het sterkste effect op het welbevinden. Zoals hierboven al gezegd bleek ochtendlicht dus wel extra gunstig te zijn voor het resetten van je biologische klok (10).
Dat ochtendlicht een bijzondere werking heeft, wordt door meerdere studies bevestigd. Fel licht in de vroege ochtend verschuift je biologische klok naar een eerder tijdstip, waardoor je ’s avonds makkelijker in slaap valt en ’s ochtends frisser wakker wordt (11). Een studie in The Lancet liet zien dat de aanmaak van serotonine in de hersenen direct samenhangt met de hoeveelheid helder zonlicht op die dag, en het snelst stijgt bij toenemende lichtintensiteit (12). Daarnaast toonde onderzoek aan dat de overgang van donker naar fel licht in de vroege ochtend het cortisolniveau met meer dan 50 procent verhoogt, wat bijdraagt aan alertheid en het op gang brengen van je dag (13). Dit effect werd ’s middags niet meer waargenomen. Ook je concentratie en reactiesnelheid verbeteren door lichtblootstelling vroeg op de dag, met effecten die zelfs tot in de avond doorwerken (14). Het advies is eenvoudig: ga elke dag naar buiten, het liefst ook kort na het opstaan en laat het daglicht op je gezicht en in je ogen vallen. Een ochtendwandeling van een half uurtje is al genoeg om je biologische klok goed in te stellen. Draag op dat moment dus juist geen zonnebril.
Pas op met goedkope zonnebrillen
Er is nog iets belangrijks waar te weinig aandacht voor is: niet elke zonnebril beschermt je ogen goed. Een goedkope zonnebril met donkere glazen, maar zonder degelijke UV-filter kan zelfs schadelijker zijn dan helemaal geen bril dragen. De donkere glazen zorgen ervoor dat je pupillen zich verwijden om meer licht binnen te laten. Als die glazen vervolgens onvoldoende UV-straling tegenhouden, bereikt er juist meer schadelijk licht de binnenkant van je ogen (15). Uit een evaluatie van commercieel verkrijgbare zonnebrillen blijkt dat lang niet alle modellen aan de strengste veiligheidsnormen voor UV-doorlaat voldoen, zeker niet na veroudering van de lens (16). Het is dus belangrijk dat je een bril kiest die vrijwel alle UVA- en UVB-straling blokkeert. Let daarbij op het label: zoek naar ‘100% UV-bescherming’ of ‘UV400’ en check of dit ook getest is. De prijs van een zonnebril zegt overigens weinig over de kwaliteit van de UV-filter, een goedkopere bril met het juiste label kan net zo goed beschermen als een duur designmontuur.
Slotwoord
Het is niet zwart-wit. Een zonnebril is niet per definitie ongezond en ook niet in alle situaties nodig. Het gaat om de balans. In de ochtend is het verstandig om je ogen juist wel bloot te stellen aan daglicht, zodat je biologische klok goed wordt afgesteld. Op momenten dat de zon fel is en de UV-index hoog, bescherm je je ogen met een goede zonnebril om schade op lange termijn te voorkomen. We nemen soms te snel iets voor waar aan zonder te onderzoeken of er ook een andere kant aan het verhaal zit. Ik herken dat bij mezelf en ik zie het om me heen. Het is altijd goed om kritisch te blijven naar wat anderen beweren en naar wat we zelf geloven. In dit geval zit er aan beide kanten een stukje waarheid en lijkt een middenweg het verstandigst.
