Koptelefoons en oortjes zijn niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. We dragen ze op het werk, in de sportschool, onderweg en thuis op de bank. Kinderen gebruiken ze voor school, tieners voor gamen, volwassenen voor videobellen. Wat de meeste mensen niet weten: die koptelefoon die urenlang tegen je huid zit, bevat vrijwel altijd chemische stoffen die je gezondheid kunnen schaden. Een grootschalig Europees onderzoek bracht aan het licht dat in alle 81 geteste modellen schadelijke stoffen werden aangetroffen. Zonder uitzondering.
Het onderzoek werd uitgevoerd binnen het Europese ToxFree Life for All-project, gefinancierd door de EU. De onderzoekers kochten 81 koptelefoons en oortjes op de Europese markt, waaronder modellen van bekende merken als Apple, Sony, JBL, Samsung, Bose en Sennheiser. Ook goedkopere producten van webshops als Temu en Shein werden meegenomen. Elk product werd uit elkaar gehaald en opgedeeld in zachte onderdelen (zoals oorkussens en siliconentoppen) en harde plastic onderdelen (de behuizing). In totaal analyseerden de wetenschappers 180 losse monsters op vijf groepen chemische stoffen: bisfenolen, ftalaten, chloorparaffinen, gebromeerde vlamvertragers en organofosfaat-vlamvertragers. Dat zijn allemaal stoffen die in verband worden gebracht met hormoonverstoring, vruchtbaarheidsproblemen en een verhoogd risico op bepaalde ziekten.
Bisfenolen: overal aanwezig
De meest opvallende bevinding draait om bisfenolen, een groep chemische stoffen waarvan bisfenol A (BPA) de bekendste is. BPA lijkt qua structuur op het hormoon oestrogeen en kan daardoor het hormoonstelsel ontregelen. Het wordt onder meer in verband gebracht met vruchtbaarheidsproblemen, stofwisselingsziekten en een verhoogd kankerrisico, zelfs in hele lage concentraties. Sinds januari 2025 is BPA verboden in voedselverpakkingen in de EU, maar voor elektronica zoals koptelefoons bestaat zo’n verbod nog niet.
In 177 van de 180 onderzochte monsters werd BPA aangetroffen. In 137 monsters vonden de onderzoekers ook bisfenol S (BPS), een stof die fabrikanten als vervanger van BPA gebruiken maar die nagenoeg dezelfde hormoonverstorende werking heeft. De hoogste gemeten concentratie bisfenolen lag op 351 mg/kg, ruim boven de grens van 10 mg/kg die het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) heeft voorgesteld. De stoffen komen waarschijnlijk vrij uit de epoxyharsen die in de elektronica worden verwerkt. Door zweet en warmte (denk aan sporten of lang achter elkaar luisteren) kan die migratie naar je huid toenemen.
Niet alleen BPA: een cocktail aan stoffen
Bisfenolen waren lang niet de enige zorgwekkende vondst. In ongeveer 60 procent van de monsters troffen de onderzoekers ftalaten aan. Dat zijn weekmakers die plastic soepel maken, maar die ook worden geclassificeerd als stoffen die kankerverwekkend, mutageen of schadelijk voor de voortplanting kunnen zijn (in vakjargon: CMR-stoffen). De meeste concentraties waren laag, maar in een kinderkoptelefoon van Temu werd een ftalaat (DEHP) aangetroffen in een concentratie van bijna 5.000 mg/kg, een extreme uitschieter.
Ook organofosfaat-vlamvertragers werden op grote schaal gevonden. In 72 procent van de monsters zaten vijf of meer verschillende soorten en in sommige producten werden er wel twaalf aangetroffen. Een specifieke stof, trifenylfosfaat (TPhP), is een bekende hormoonverstoorder en werd in twee producten in concentraties boven de wettelijke meldingsgrens gemeten. De onderzoekers zagen daarnaast dat fabrikanten steeds vaker overstappen op een vervanger genaamd RDP, maar ook die stof wordt in verband gebracht met hormoonverstoring en stofwisselingsproblemen.
Wat het extra zorgelijk maakt, is het zogenoemde cocktaileffect. Je komt niet met één stof in aanraking, maar met een mengsel van soms tien of meer chemische verbindingen tegelijk. Wetenschappers gaan ervan uit dat stoffen die het hormoonstelsel verstoren, zelfs bij heel lage doses al effect kunnen hebben. Die effecten zijn bovendien niet meteen zichtbaar, maar kunnen zich pas jaren later openbaren, of zelfs pas bij een volgende generatie.
Duur merk biedt geen garantie
Een verrassende uitkomst is dat duurdere en bekendere merken niet per definitie beter scoren. Bijna de helft van de producten van gevestigde merken kreeg een rode beoordeling, wat betekent dat ze boven de strengste normen uitkwamen of meerdere schadelijke stoffen bevatten. Bij onbekende merken (zogenaamde no-name producten) kreeg juist slechts 27 procent een rode score. Producten van Chinese webshops als Temu en Shein waren gemiddeld niet slechter dan wat je in een gewone Nederlandse winkel koopt. Dat is een opvallend gegeven, omdat veel mensen ervan uitgaan dat goedkope producten uit Azië per definitie meer risico’s met zich meebrengen.
De onderzoekers gebruikten een stoplichtmodel om producten te beoordelen: groen voor de laagste risico’s, geel voor matige zorg en rood voor hoge zorg. In totaal haalde slechts 42 procent van alle producten een groene score. Onderdelen die de huid raken (zoals oorkussens en oordopjes) scoorden duidelijk beter dan de harde behuizing. Dat laat zien dat fabrikanten wel letten op materialen die direct de huid raken, maar veel minder op de rest van het product. Die interne onderdelen vormen daardoor een probleem voor recycling: de schadelijke stoffen komen dan opnieuw in de kringloop terecht.
Kinderen lopen minder risico, tieners juist meer
Producten die specifiek voor kinderen zijn ontworpen, bevatten over het algemeen minder schadelijke stoffen. Meer dan de helft van de kinderkoptelefoons scoorde groen. Bij producten voor volwassenen en gamers lag dat percentage rond een derde en bijna 60 procent kreeg een rode score. De Consumentenbond waarschuwde eerder al om op te letten wat kinderen met hun koptelefoon doen. Vooral sabbelen op kabeltjes of het in de mond nemen van onderdelen is af te raden.
Een opvallend detail: de hoogste concentratie bisfenolen werd gemeten in een kinderkoptelefoon waarvan de merknaam juist veiligheid en zorg suggereert. Dat laat zien dat je als ouder niet blind kunt varen op marketing. In de huidige Europese wetgeving bestaat er voor koptelefoons simpelweg geen harde gezondheidsgrens voor bisfenolen. Er geldt alleen een meldplicht als een product meer dan 0,1 procent BPA bevat, maar dat is iets heel anders dan een verbod.
Wetgeving loopt achter
De onderzoekers pleiten voor een ingrijpende aanscherping van de Europese regels. Op dit moment worden chemische stoffen in wetgeving stuk voor stuk beoordeeld en eventueel verboden. Dat proces duurt vaak jaren en zodra één stof verboden is, stapt de industrie over op een vervanger die vrijwel dezelfde risico’s met zich meebrengt. De wetenschappers noemen dat spijtige substitutie. Ze dringen erop aan dat de EU overgaat op groepsverboden: niet alleen BPA verbieden, maar de hele familie van bisfenolen in consumentenproducten aanpakken. Hetzelfde geldt voor ftalaten en vlamvertragers.
Daarnaast roepen ze op tot volledige transparantie over de chemische samenstelling van producten, bijvoorbeeld via een digitaal productpaspoort. Op dit moment heb je als koper geen enkele manier om te achterhalen welke stoffen er in je koptelefoon zitten. Enkele verkopers, waaronder bol en MediaMarkt, hebben na eerdere berichtgeving al producten uit hun assortiment gehaald, maar dat is een vrijwillige keuze en geen wettelijke verplichting.
Wat betekent dit in de praktijk?
Zolang de wetgeving niet is aangescherpt, kun je als koper een paar dingen doen om je blootstelling te beperken. Kies bij voorkeur een koptelefoon die in het onderzoek goed uit de test kwam, het volledige rapport met alle 81 geteste modellen is hier te downloaden. Draag je koptelefoon niet langer dan nodig en vermijd het om erin te slapen, want langdurig huidcontact in combinatie met lichaamswarmte en zweet versnelt de afgifte van stoffen. Hang je koptelefoon niet om je nek als je niet luistert. Koop je een koptelefoon voor een kind, kies dan een model dat specifiek voor kinderen is ontworpen, die scoren gemiddeld beter. En let erop dat kinderen niet op onderdelen sabbelen of kauwen.
Slotwoord
Dit onderzoek maakt één ding heel duidelijk: de koptelefoon die dagelijks tegen je hoofd zit, is niet zo onschuldig als hij eruitziet. In elk getest product werden schadelijke stoffen gevonden. De hoeveelheden zijn in veel gevallen klein, maar het gaat om stoffen die het hormoonstelsel kunnen verstoren en waarvan wetenschappers aannemen dat er geen veilige ondergrens bestaat. Tel daarbij op dat je via voeding, kleding en andere producten aan dezelfde stoffen wordt blootgesteld en de totale belasting groeit gestaag. De verantwoordelijkheid voor een veilig product hoort niet bij de koper te liggen, maar bij de fabrikant en de wetgever. Zolang die verantwoordelijkheid niet wordt genomen, is het verstandig om zelf alert te blijven op wat je draagt en hoe lang (bron: Nu.nl).
