Wat is anafylaxie?

Wanneer het afweersysteem op hol slaat na contact met een stof die het als gevaarlijk beschouwt, kan er een heftige kettingreactie door het hele lichaam ontstaan. Dat is wat er bij anafylaxie gebeurt: een acute, systemische allergische reactie die binnen seconden tot minuten kan optreden en in zeldzame gevallen pas na enkele uren. De term wordt in de medische wereld ook wel gebruikt als anafylactische reactie en de ernstigste vorm, waarbij de bloeddruk sterk daalt en organen onvoldoende bloed krijgen, staat bekend als een anafylactische shock.

Hoe het ontstaat

Bij de meeste vormen van anafylaxie speelt het immuunsysteem de hoofdrol. Iemand is eerder in aanraking gekomen met een bepaalde stof (een allergeen) en het lichaam heeft daar antistoffen tegen aangemaakt. Bij een volgend contact herkent het immuunsysteem de stof en reageert het buitenproportioneel: bepaalde cellen (vooral mestcellen) geven massaal signaalstoffen af, waaronder histamine. Die stoffen zorgen ervoor dat bloedvaten verwijden, weefsels opzwellen en de luchtwegen vernauwen. Het gaat om een reactie die het hele lichaam treft, niet slechts één plek.

Soms treedt een vergelijkbare reactie op zonder dat het klassieke immuunmechanisme via antistoffen betrokken is. Dit werd vroeger een anafylactoïde reactie genoemd. De verschijnselen en de ernst zijn in de praktijk hetzelfde.

Veelvoorkomende uitlokkers

• Voedsel: met name pinda’s, noten, schaaldieren, melk en eieren
• Medicijnen: zoals bepaalde antibiotica, pijnstillers (waaronder aspirine) en contrastmiddelen
• Insectengif: vooral van bijen en wespen
• Latex

In sommige gevallen wordt geen duidelijke oorzaak gevonden; dit heet idiopathische anafylaxie. Opvallend is dat zelfs zeer kleine hoeveelheden van een allergeen al voldoende kunnen zijn om een levensbedreigende reactie uit te lokken.

Wat iemand eraan merkt

De verschijnselen kunnen sterk variëren, maar komen meestal snel op en betreffen meerdere orgaansystemen tegelijk. Denk aan jeuk en netelroos op de huid, zwelling van lippen, tong of keel, benauwdheid en piepende ademhaling, misselijkheid en braken, een snelle maar zwakke hartslag en duizeligheid of flauwvallen door een plotselinge bloeddrukdaling. Bij zuigelingen en peuters kunnen de symptomen er anders uitzien dan bij volwassenen, wat herkenning soms lastiger maakt.

Een bijzonder kenmerk is de zogenaamde bifasische anafylaxie: na een eerste reactie die lijkt te verbeteren, kan uren later een tweede golf van symptomen optreden, zonder nieuw contact met het allergeen. Ernstige eerste reacties en de noodzaak van herhaalde toediening van noodmedicatie worden gezien als risicofactoren voor zo’n tweefasig verloop.

Hoe vaak en bij wie

Anafylaxie kan op elke leeftijd voorkomen en bij iedereen die een allergie heeft. Ernstige anafylactische reacties zijn gelukkig zeldzaam in vergelijking met mildere allergische reacties. Mensen met een bekende allergie, astma of een onderliggende mestcelziekte lopen een verhoogd risico. Het meten van tryptase in het bloed kort na een reactie kan helpen om de diagnose te bevestigen en om te achterhalen of er een mestcelstoornis meespeelt.