Wat zijn androgenen?

In je lichaam circuleren verschillende geslachtshormonen en androgenen vormen daar een belangrijke groep van. Het zijn steroïdhormonen die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan en behoud van mannelijke kenmerken, denk aan een zwaardere stem, baardgroei, spiermassa en de ontwikkeling van de mannelijke geslachtsorganen. Testosteron is veruit het bekendste androgeen, maar er bestaan er meer, zoals dihydrotestosteron (DHT) en het voorloperhormoon androsteendion.

Waar worden androgenen gemaakt?

Bij mannen zijn de teelballen (testes) de belangrijkste producenten van androgenen. Maar ook de eierstokken bij vrouwen en de bijnieren bij beide geslachten maken androgenen aan. Dat is een belangrijk gegeven: androgenen zijn dus niet uitsluitend “mannelijke” hormonen. Bij vrouwen produceren de eierstokken en bijnieren samen zo’n 40 tot 50 procent van het testosteron in het lichaam. De hoeveelheden zijn veel kleiner dan bij mannen, maar ze spelen wel degelijk een rol in het vrouwelijk lichaam.

Wat doen androgenen in het lichaam?

Androgenen oefenen hun werking uit door zich te binden aan de androgeenreceptor (AR), een eiwit dat in veel verschillende weefsels voorkomt. Via die receptor beïnvloeden ze niet alleen de geslachtsorganen, maar ook spieren, botten, huid, haargroei en zelfs het immuunsysteem. Tijdens de ontwikkeling van een ongeboren kind zorgen androgenen voor de aanleg van de mannelijke geslachtsorganen. Later, in de puberteit, sturen ze de typisch mannelijke veranderingen aan: groei van de penis en testikels, baardgroei, verdieping van de stem en toename van spiermassa. Recent onderzoek laat zien dat de androgeenreceptor in bepaalde voorlopercellen van spierweefsel een directe rol speelt bij de regulatie van spiergroei.

Androgenen bij vrouwen

Ook in het vrouwelijk lichaam zijn androgenen actief. Ze dragen bij aan botdichtheid, energieniveau en libido. Wanneer de eierstokken of bijnieren te veel androgenen aanmaken, kan dat leiden tot verschijnselen die virilisatie worden genoemd: toegenomen lichaamsbeharing in een mannelijk patroon (hirsutisme), acne, een onregelmatige of uitblijvende menstruatie, veranderingen in lichaamsvormen en soms een diepere stem. Een veelvoorkomende oorzaak van verhoogde androgeenspiegels bij vrouwen is het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS).

Androgeenongevoeligheid

Een bijzondere situatie ontstaat wanneer het lichaam androgenen wél aanmaakt, maar de cellen er niet of nauwelijks op reageren. Dit heet het androgeenongevoeligheidssyndroom (AIS). Iemand met AIS heeft XY-chromosomen, maar doordat de androgeenreceptor niet goed functioneert, ontwikkelen de mannelijke geslachtskenmerken zich niet of slechts gedeeltelijk. Bij de volledige vorm (CAIS) zien de uitwendige geslachtsorganen er vrouwelijk uit; bij de gedeeltelijke vorm (PAIS) is het beeld wisselend.

Androgenen zijn dus hormonen met een breed werkterrein, ze spelen een sleutelrol in de lichamelijke ontwikkeling van zowel mannen als vrouwen, van het allereerste begin in de baarmoeder tot ver in de volwassenheid.