Wat zijn antibiotica?

Als je lichaam een bacteriële infectie heeft die het afweersysteem niet zelfstandig de baas kan, komen antibiotica in beeld. Het zijn medicijnen die specifiek gericht zijn op bacteriën: ze doden de bacteriën of zorgen ervoor dat ze zich niet meer kunnen vermenigvuldigen. Tegen virussen (zoals bij een verkoudheid of griep) hebben antibiotica geen enkel effect, omdat virussen op een fundamenteel andere manier werken dan bacteriën.

Hoe antibiotica werken

Bacteriën zijn levende cellen met eigen structuren en stofwisselingsprocessen. Antibiotica grijpen aan op die specifieke processen. Er zijn verschillende werkingsmechanismen, die grofweg in een paar groepen zijn in te delen:

• Remming van de celwandsynthese. Bacteriën hebben een stevige celwand nodig om te overleven. Middelen zoals bètalactamen (waaronder penicilline), glycopeptiden en fosfomycine verstoren de opbouw van die celwand, waardoor de bacterie uiteenvalt.
• Verstoring van de eiwitsynthese. Bacteriën moeten voortdurend eiwitten aanmaken om te functioneren. Groepen zoals aminoglycosiden, macroliden en tetracyclines blokkeren de ribosomen van de bacterie, de celonderdelen die eiwitten produceren.
• Blokkade van de nucleïnezuursynthese: Het kopiëren van DNA en RNA is onmisbaar voor bacteriële vermenigvuldiging. Fluoroquinolonen en rifamycines grijpen hier in.
• Verstoring van de stofwisseling: Sommige antibiotica blokkeren essentiële metabole routes, zoals de foliumzuursynthese, die bacteriën nodig hebben om te groeien.

Door deze gerichte aanpak raken antibiotica in principe alleen de bacteriën en niet de menselijke cellen, al kunnen bijwerkingen optreden doordat ook nuttige bacteriën in het lichaam worden geraakt, bijvoorbeeld de darmbacteriën die een rol spelen bij je spijsvertering en afweer.

Resistentie: een groeiend probleem

Een van de grootste zorgen rond antibiotica is antibioticaresistentie. Wanneer antibiotica te vaak, onnodig of onvolledig worden gebruikt, krijgen bacteriën de kans om zich aan te passen. Ze ontwikkelen dan eigenschappen waardoor het middel niet meer werkt. Zulke resistente bacteriën worden ook wel BRMO (bijzonder resistente micro-organismen) genoemd. Dit is een wereldwijd probleem: hoe meer resistentie ontstaat, hoe minder middelen er overblijven om ernstige infecties te bestrijden.

Resistentie wordt niet alleen veroorzaakt door gebruik bij mensen. Ook in de veehouderij worden antibiotica op grote schaal ingezet, wat bijdraagt aan de verspreiding van resistente bacteriën.

Bijwerkingen

Omdat antibiotica niet alleen ziekteverwekkende bacteriën raken maar ook de goede bacteriën in je lichaam, kunnen ze bijwerkingen veroorzaken. Veelvoorkomend zijn misselijkheid, diarree en huiduitslag. Bij vrouwen kan een vaginale schimmelinfectie optreden doordat het natuurlijke evenwicht van micro-organismen verstoord raakt. Ook allergische reacties komen voor, variërend van mild tot ernstig.