Wat is een antigeen?

Een antigeen is een stof die antistoffen of bepaalde afweercellen kunnen herkennen. Het kan bijvoorbeeld een onderdeel van een virus zijn, maar ook een lichaamseigen stof. Herkenning leidt niet altijd tot een afweerreactie.

Een antigeen is iets wat antistoffen of bepaalde afweercellen kunnen herkennen. Vaak gaat het om een onderdeel van een ziekteverwekker of een allergeen, zoals pollen. Ook lichaamseigen moleculen kunnen antigenen zijn. Het afweersysteem leert zulke eigen stoffen normaal gesproken te verdragen.

Hoe het immuunsysteem reageert

Een antigeen bevat specifieke herkenningspunten, ook wel epitopen genoemd. Dit zijn kleine stukjes van het molecuul (meestal een eiwit of suikerketen) waaraan afweercellen en antistoffen zich kunnen binden. Je kunt het vergelijken met een vingerafdruk: elk type ziekteverwekker heeft zijn eigen unieke set antigenen, waardoor het immuunsysteem onderscheid kan maken tussen verschillende indringers.

Bij een afweerreactie op een ziekteverwekker werken twee takken van het afweersysteem samen. Het herkennen van een antigeen op zichzelf leidt niet altijd tot zo’n reactie. De aangeboren afweer reageert snel en breed, terwijl de adaptieve afweer een gerichte reactie opbouwt. Bij die gerichte reactie spelen B-cellen en T-cellen een hoofdrol. B-cellen maken antistoffen aan die precies passen op het antigeen en het onschadelijk kunnen maken. T-cellen herkennen antigenen die door andere cellen aan hen worden gepresenteerd via zogenaamde HLA-moleculen (ook wel MHC-moleculen genoemd). Zo kunnen T-cellen geïnfecteerde cellen opsporen en uitschakelen.

Soorten antigenen

Niet elk antigeen roept op dezelfde manier een reactie op. Er zijn een paar belangrijke categorieën:

  • Exogene antigenen: stoffen die van buitenaf het lichaam binnenkomen, zoals bacteriële eiwitten, virusdeeltjes of allergenen uit de omgeving.
  • Endogene antigenen: stoffen die in het lichaam zelf ontstaan, bijvoorbeeld wanneer een cel geïnfecteerd raakt door een virus en virale eiwitten op het celoppervlak verschijnen.
  • Autoantigenen: lichaamseigen stoffen die het immuunsysteem per ongeluk als vreemd beschouwt, wat kan leiden tot auto-immuunreacties.
  • Tumorantigenen: moleculen die kenmerkend zijn voor kankercellen, bijvoorbeeld afwijkende eiwitten of normale eiwitten die in grotere hoeveelheden aanwezig zijn. Een bekend voorbeeld is het carcino-embryonaal antigeen (CEA), een tumormarker die bij bepaalde vormen van kanker in verhoogde concentraties in het bloed kan voorkomen.

Antigeenspecificiteit

Een opvallende eigenschap van het afweersysteem is dat het heel gericht werkt. De reactie die wordt opgewekt tegen één bepaald antigeen is specifiek voor dat antigeen, antistoffen die zijn gemaakt tegen een griepvirus passen niet op een verkoudheidsvirus. Antistoffen kunnen soms ook op sterk gelijkende herkenningspunten reageren. Dit heet kruisreactiviteit. Deze specificiteit is ook de reden dat het lichaam na een infectie vaak een geheugen opbouwt: bij een tweede ontmoeting met hetzelfde antigeen kan het immuunsysteem sneller en krachtiger reageren.

In de immunologie wordt het begrip antigeen breed gebruikt. Het omvat niet alleen hele ziekteverwekkers, maar ook losse moleculen of zelfs kleine fragmenten daarvan, zolang ze maar in staat zijn om een herkenning door het immuunsysteem uit te lokken. Een hapteen is daar een bijzonder voorbeeld van: een molecuul dat op zichzelf te klein is om een afweerreactie op te wekken, maar dat wél een reactie kan uitlokken zodra het zich bindt aan een groter dragereiwit.

Bronnen:

Categorie: Anatomie
Tags: afweer antistoffen immuunsysteem infectie

Laatst geüpdatet: 14 februari 2026

Dit medisch woordenboek en deze begrippenlijst voeding & gezondheid zijn met zorg samengesteld als naslagwerk en kennisbank. De informatie in dit lexicon is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch, diëtetisch of voedingskundig advies. Mocht er onverhoopt een fout of onvolledigheid in deze verklarende woordenlijst staan, dan vernemen wij dat graag via info@ahealthylife.nl.