Wat is aspergillose?

Wanneer je inademt, komen er voortdurend kleine deeltjes van schimmels mee met de lucht. Eén van die schimmels is Aspergillus, een veelvoorkomende schimmel die groeit op dood blad, compost, opgeslagen graan, rottend plantmateriaal en in vochtige gebouwen. De meeste mensen ruimen deze sporen probleemloos op via hun afweersysteem. Maar bij bepaalde kwetsbare groepen kan Aspergillus wél ziekte veroorzaken en dat noemen we aspergillose.

Verschillende vormen

Aspergillose is geen enkele ziekte, maar een verzamelnaam voor een heel spectrum aan aandoeningen. De belangrijkste vormen zijn:

• Allergische bronchopulmonale aspergillose (ABPA): een heftige allergische reactie op Aspergillus in de luchtwegen. Dit komt vooral voor bij mensen met astma of taaislijmziekte (cystische fibrose). Het immuunsysteem reageert overdreven op de schimmelsporen, wat leidt tot terugkerende luchtwegklachten, benauwdheid, hoesten en soms het opgeven van bruine slijmproppen.
• Aspergilloom: een bal van schimmeldraden die zich nestelt in een bestaande holte in de long, bijvoorbeeld na tuberculose of een longabces. Zo’n schimmelbal kan jarenlang weinig klachten geven, maar soms veroorzaakt hij bloedhoesten.
• Invasieve aspergillose: de ernstigste vorm, waarbij de schimmel daadwerkelijk het longweefsel binnendringt en zich via de bloedbaan naar andere organen kan verspreiden. Deze vorm komt vrijwel uitsluitend voor bij mensen met een sterk verzwakt afweersysteem, zoals na een orgaan- of stamceltransplantatie, bij bloedkanker, of door langdurig gebruik van medicijnen die het immuunsysteem onderdrukken.
• Chronische pulmonale aspergillose (CPA): een langdurige longinfectie die zich geleidelijk ontwikkelt, vaak bij mensen met een onderliggende longziekte. CPA gaat gepaard met aanzienlijke ziekte en sterfte, ook wanneer er behandeling plaatsvindt.

Wie loopt risico?

Bij gezonde mensen komt aspergillose zelden voor. Het risico is het grootst bij mensen met een verzwakt immuunsysteem, denk aan patiënten die chemotherapie ondergaan, mensen met hiv/aids, of ontvangers van een orgaantransplantatie. Maar ook mensen met bestaande longaandoeningen zoals astma, COPD, taaislijmziekte of oude tuberculoselittekens zijn kwetsbaarder. Opvallend genoeg is in de afgelopen jaren gebleken dat ook ernstige griep (influenza) op de intensive care een risicofactor kan zijn: bij kritisch zieke grieppatiënten op de IC ontwikkelt naar schatting bijna één op de vijf invasieve pulmonale aspergillose.

Wat merk je eraan?

De klachten hangen sterk af van de vorm. Bij de allergische variant staan benauwdheid, piepende ademhaling en hoesten op de voorgrond, klachten die lijken op een astma-aanval. Bij een aspergilloom kan bloedhoesten het eerste signaal zijn. Invasieve aspergillose geeft vaak koorts die niet reageert op antibiotica, hoest, pijn op de borst en kortademigheid. Omdat de symptomen overlappen met andere longaandoeningen, is het stellen van de diagnose in de praktijk een flinke uitdaging, zeker op de intensive care, waar de klassieke kenmerken niet altijd opgaan.

Aspergillose is dus niet één ziekte, maar een paraplu van aandoeningen die variëren van een milde allergische reactie tot een levensbedreigende infectie. De ernst hangt vrijwel altijd samen met de conditie van het afweersysteem en de longen van de persoon in kwestie.