Wat zijn bacteriën?

Overal om je heen (op je huid, in de lucht, in de grond en in je darmen) leven ontelbare bacteriën. Het zijn eencellige organismen die zo klein zijn dat je ze alleen onder een microscoop kunt zien. Ondanks hun geringe formaat spelen ze een enorme rol in de natuur én in het menselijk lichaam.

Niet allemaal schadelijk

Het woord ‘bacterie’ roept bij veel mensen meteen gedachten op aan ziekte, maar dat beeld klopt niet helemaal. Verreweg de meeste bacteriën zijn onschadelijk en een groot deel is zelfs onmisbaar. In je darmen leven miljarden bacteriën die helpen bij de spijsvertering. Op je huid vormen bacteriën een natuurlijke beschermlaag, een soort ecosysteem dat bijdraagt aan een gezonde huidbarrière. Onderzoek laat zien dat zelfs huisdieren en hun eigenaren bacteriële populaties met elkaar delen, wat aangeeft hoe alomtegenwoordig en verweven met ons dagelijks leven deze micro-organismen zijn.

Vormen en verschijningsvormen

Bacteriën komen in verschillende vormen voor. De bekendste zijn bolvormige bacteriën (kokken, zoals streptokokken), staafvormige bacteriën (bacillen, zoals de welbekende E. coli) en spiraalvormige bacteriën. Daarnaast worden bacteriën ingedeeld op basis van hun zuurstofbehoefte: aërobe bacteriën hebben zuurstof nodig om te leven en te groeien, terwijl anaërobe bacteriën juist gedijen in een zuurstofloze omgeving. Veel bacteriën in je darm zijn anaëroob, wat logisch is gezien de zuurstofarme omstandigheden daar.

Wanneer bacteriën ziek maken

Een klein deel van de bacteriën is wel degelijk ziekteverwekkend, die worden pathogene bacteriën genoemd. Ze kunnen infecties veroorzaken wanneer ze op de verkeerde plek terechtkomen of wanneer de natuurlijke balans in het lichaam verstoord raakt. Een goed voorbeeld is bacteriële vaginose: daarbij is er geen sprake van een ‘nieuwe’ bacterie die binnenkomt, maar van een verstoring in de verhouding tussen de bacteriën die normaal in de vagina aanwezig zijn. Te veel groei van bepaalde soorten leidt dan tot klachten als afwijkende afscheiding en een onaangename geur.

Ook via voedsel kun je in aanraking komen met schadelijke bacteriën. Vooral dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivel kunnen bacteriën bevatten die een voedselinfectie veroorzaken, zeker wanneer ze rauw of onvoldoende verhit worden gegeten. Maar ook op groente en fruit kunnen bacteriën zitten.

Balans als sleutel

Wat steeds duidelijker wordt uit wetenschappelijk onderzoek, is dat het niet zozeer gaat om de aan- of afwezigheid van bacteriën, maar om de balans tussen verschillende soorten. Een gezond microbioom (het geheel van micro-organismen dat in en op je lichaam leeft) draagt bij aan een goed werkend immuunsysteem en een gezonde spijsvertering. Verstoring van die balans, bijvoorbeeld door voeding, stress of andere factoren, kan de deur openzetten voor klachten en infecties.