Wat is bètacaroteen?

In wortels, pompoen, zoete aardappel, mango, spinazie en boerenkool zit een kenmerkend oranjegeel pigment: bètacaroteen. Het is de bekendste stof uit de groep van de carotenoïden, natuurlijke kleurstoffen die planten hun warme tinten geven. Wat bètacaroteen bijzonder maakt, is dat je lichaam het kan omzetten in vitamine A (retinol). Daarom wordt het ook wel provitamine A genoemd: het is geen vitamine op zich, maar een voorloper ervan.

Hoe de omzetting werkt

Chemisch gezien bestaat een bètacaroteenmolecuul ruwweg uit twee aan elkaar gekoppelde retinolmoleculen. In de darmwand en de lever knipt het enzym bèta-caroteen-oxygenase 1 (BCO1) het molecuul doormidden, waardoor er retinol ontstaat. Dat retinol wordt vervolgens verder omgezet in retinoïnezuur, de biologisch actieve vorm die het lichaam daadwerkelijk gebruikt. Hoeveel vitamine A je lichaam uit bètacaroteen haalt, verschilt van persoon tot persoon en hangt onder meer af van genetische variatie in dat BCO1-enzym.

Waar het in zit

Bètacaroteen komt van nature voor in een breed scala aan plantaardig voedsel. Opvallend is dat het niet alleen in oranje en rode groenten en fruit zit (zoals wortel, abrikoos, cantaloupe-meloen en winterpompoen) maar ook in donkergroene bladgroenten als spinazie, boerenkool en broccoli. Daar wordt de oranje kleur gemaskeerd door het groene chlorofyl. De manier van bereiden speelt een rol: door groenten te verhitten komen carotenoïden beter beschikbaar voor opname in het lichaam.

Functies en eigenschappen

De vitamine A die uit bètacaroteen ontstaat, is betrokken bij een hele reeks processen in het lichaam. Denk aan het gezichtsvermogen (vooral zien in het donker), de opbouw van huid en slijmvliezen, de werking van het immuunsysteem en de groei van botten en tanden. Daarnaast heeft bètacaroteen zelf (los van de omzetting naar vitamine A) antioxidatieve eigenschappen. Het kan reactieve zuurstofverbindingen neutraliseren en zo bijdragen aan de bescherming van cellen tegen oxidatieve stress.

Tekort en meting

Bij een langdurig tekort aan bètacaroteen en vitamine A kunnen klachten ontstaan zoals nachtblindheid, droge of ontstoken ogen, een verhoogde vatbaarheid voor infecties, huidproblemen en haaruitval. Een tekort aan provitamine A is wereldwijd nog steeds een volksgezondheidsprobleem, vooral in ontwikkelingslanden. Om de bètacaroteenstatus te bepalen, kan een bloedtest worden gedaan. Normale bloedwaarden liggen doorgaans tussen de 50 en 300 mcg/dL. Lage waarden kunnen wijzen op onvoldoende inname via voeding of op een verminderde vetopname, aangezien bètacaroteen een vetoplosbare stof is die vet nodig heeft om goed te worden opgenomen.