Wat is een bijwerking?
Een bijwerking is een ongewenst of onbedoeld effect dat optreedt bij het gebruik van een geneesmiddel of medische behandeling, naast het beoogde therapeutische effect.
Wanneer je een medicijn inneemt, is het de bedoeling dat het een bepaald probleem aanpakt, pijnstilling, verlaging van bloeddruk, bestrijding van een infectie. Maar vrijwel elk geneesmiddel doet meer in je lichaam dan alleen dat ene gewenste effect. Die extra, ongewenste effecten noemen we bijwerkingen. In het Engels wordt vaak gesproken over adverse drug reactions (ADR’s). Bijwerkingen kunnen optreden bij normaal gebruik. Voor de bewaking van geneesmiddelenveiligheid worden ook schadelijke reacties na bijvoorbeeld een medicatiefout of overdosering meegenomen.
Hoe bijwerkingen ontstaan
Je lichaam is een complex geheel van onderling verbonden systemen. Een werkzame stof die zich richt op één proces, bereikt vaak ook andere weefsels en organen. Een pijnstiller die ontstekingsremmend werkt in je gewrichten, kan bijvoorbeeld tegelijkertijd de beschermlaag van je maagwand aantasten. Antipsychotica die dopaminereceptoren in de hersenen bezetten, kunnen bij hogere doseringen ongewilde bewegingsstoornissen veroorzaken, zogenaamde extrapiramidale bijwerkingen, doordat de dopamineblokkade ook motorische hersengebieden raakt.
Wie loopt meer risico?
Niet iedereen reageert hetzelfde op een medicijn. Enkele factoren die het risico op bijwerkingen verhogen:
- Leeftijd: Ouderen zijn extra kwetsbaar. Ze gebruiken vaker meerdere medicijnen tegelijk (polyfarmacie) en de afbraak door de lever of uitscheiding via de nieren kan trager verlopen. Bijwerkingen zijn bij ouderen een veelvoorkomende en deels vermijdbare oorzaak van ziekenhuisopnames.
- Geslacht: Bij verschillende geneesmiddelen worden bij vrouwen vaker bijwerkingen gezien dan bij mannen. Hoe groot het verschil is, varieert per middel en onderzoek. Dit komt onder meer doordat veel medicijnen oorspronkelijk zijn onderzocht en gedoseerd op basis van mannelijke proefpersonen. Verschillen in lichaamssamenstelling, hormonen en de manier waarop het lichaam stoffen verwerkt (farmacokinetiek) spelen hierbij een rol.
- Combinatie van medicijnen: Hoe meer middelen iemand tegelijk gebruikt, hoe groter de kans op wisselwerkingen die bijwerkingen uitlokken of versterken.
Soorten bijwerkingen
Bijwerkingen variëren enorm in ernst en aard. Sommige zijn mild en tijdelijk, denk aan lichte misselijkheid of slaperigheid. Andere zijn ernstig en zelfs levensbedreigend, zoals anafylaxie (een heftige allergische reactie) of maligne hyperthermie bij narcose. Er bestaan verschillende classificatiesystemen, maar een veelgebruikt onderscheid is dat tussen type A-reacties, die voorspelbaar zijn en samenhangen met de bekende werking van het middel (zoals maagklachten bij ontstekingsremmers) en type B-reacties, die onvoorspelbaar zijn en vaak berusten op een individuele overgevoeligheid (zoals een allergische huiduitslag).
Registratie en melding
In veel landen worden bijwerkingen systematisch bijgehouden via meldingssystemen, zodat ook zeer zeldzame reacties uiteindelijk aan het licht komen. Toch is onderrapportage een hardnekkig probleem: zorgverleners melden lang niet alle bijwerkingen die ze tegenkomen. Onderzoek laat zien dat gebrek aan kennis over het meldproces en twijfel over de ernst van een reactie hierbij belangrijke factoren zijn. Goede medicatiebewaking blijft daarom van groot belang om het volledige beeld van de veiligheid van geneesmiddelen scherp te houden.
Bronnen:
- Zazzara, M. B., Palmer, K., Vetrano, D., Carfì, A., & Onder, G. (2021). Adverse drug reactions in older adults: a narrative review of the literature. European Geriatric Medicine.
- Patton, K., & Borshoff, D. (2018). Adverse drug reactions. Anaesthesia.
- Zucker, I., & Prendergast, B. (2020). Sex differences in pharmacokinetics predict adverse drug reactions in women. Biology of Sex Differences.
- Siafis, S., Wu, H., Wang, D., Burschinski, A., Nomura, N., Takeuchi, H., Schneider-Thoma, J., Davis, J. M., & Leucht, S. (2023). Antipsychotic dose, dopamine D2 receptor occupancy and extrapyramidal side-effects: a systematic review and dose-response meta-analysis. Molecular psychiatry, 28(8), 3267-3277.
- García-Abeijon, P., Costa, C., Taracido, M., Herdeiro, M. T., Torre, C., & Figueiras, A. (2023). Factors Associated with Underreporting of Adverse Drug Reactions by Health Care Professionals: A Systematic Review Update. Drug Safety.
- Bijwerking - Wikipedia - nl.wikipedia.org
- Dictionary of Dietary Supplement Terms - ods.od.nih.gov
Gerelateerde termen
Laatst geüpdatet: 14 februari 2026
Dit medisch woordenboek en deze begrippenlijst voeding & gezondheid zijn met zorg samengesteld als naslagwerk en kennisbank. De informatie in dit lexicon is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch, diëtetisch of voedingskundig advies. Mocht er onverhoopt een fout of onvolledigheid in deze verklarende woordenlijst staan, dan vernemen wij dat graag via info@ahealthylife.nl.