Wat zijn bioactieve stoffen?

In voeding zitten naast bekende voedingsstoffen zoals vitamines en mineralen ook tal van andere verbindingen die iets doen in je lichaam. Die verbindingen worden bioactieve stoffen genoemd. Het gaat om stoffen met een meetbare biologische of fysiologische werking, ze beïnvloeden processen in je cellen, weefsels of organen. Het bijzondere is dat je lichaam er strikt genomen ook zonder kan. Er is geen vastgestelde dagelijkse behoefte voor, zoals die er wel is voor bijvoorbeeld vitamine C of ijzer. Toch worden ze in verband gebracht met gunstige effecten op de gezondheid.

Waar komen ze voor?

Bioactieve stoffen komen van nature voor in plantaardig voedsel: groenten, fruit, kruiden, specerijen, granen en peulvruchten zitten er vol mee. Citrusvruchten bevatten bijvoorbeeld flavonoïden, carotenoïden en terpenen, allemaal bioactieve verbindingen met uiteenlopende eigenschappen. Gember is rijk aan gingerolen en shogaolen, fenolische stoffen die verantwoordelijk zijn voor zowel de scherpe smaak als de biologische effecten van deze wortel. Ook in gefermenteerde producten ontstaan bioactieve stoffen: melkzuurbacteriën produceren tijdens fermentatie onder meer peptiden, exopolysachariden en bacteriocinen.

Daarnaast worden bioactieve stoffen soms kunstmatig aan voedingsmiddelen toegevoegd, of geconcentreerd aangeboden in supplementen.

Welke groepen zijn er?

De term is een verzamelnaam voor een brede waaier aan verbindingen. De belangrijkste groepen zijn:

• Polyfenolen: waaronder flavonoïden, fenolzuren en tannines. Dit is een van de grootste en meest onderzochte groepen. Ze komen voor in thee, bessen, cacao, olijfolie en veel groenten.
• Carotenoïden: plantpigmenten die groenten en fruit hun gele, oranje of rode kleur geven. Bètacaroteen en lycopeen zijn bekende voorbeelden.
• Terpenen en terpenoïden: aromatische verbindingen die je onder meer aantreft in citrusvruchten, kruiden en specerijen.
• Voedingsvezels met bioactieve eigenschappen: bepaalde polysachariden uit fruit en groenten die meer doen dan alleen de darmwerking ondersteunen.
• Alkaloïden: stikstofhoudende verbindingen zoals cafeïne en theobromine.

Waarom krijgen ze zoveel aandacht?

Onderzoek laat zien dat een voedingspatroon met veel groenten, fruit en volkoren producten samenhangt met een lager risico op onder meer hart- en vaatziekten, diabetes en bepaalde vormen van kanker. Bioactieve stoffen spelen daarin waarschijnlijk een rol, al is het lastig om het effect van één specifieke stof los te koppelen van het totale voedingspatroon. Veel van deze verbindingen hebben in laboratoriumstudies antioxidatieve of ontstekingsremmende eigenschappen laten zien, maar dat vertaalt zich niet automatisch naar dezelfde effecten in het menselijk lichaam.

Wat wel duidelijk is: de combinatie van bioactieve stoffen zoals je die in natuurlijk, onbewerkt voedsel aantreft, lijkt meer te doen dan de som der delen. Juist die synergie (stoffen die elkaars werking versterken) maakt een gevarieerd en plantrijk eetpatroon zo waardevol.