Wat is botulisme?

Wanneer de bacterie Clostridium botulinum onder zuurstofloze omstandigheden groeit, produceert zij een uiterst krachtige gifstof: botulinetoxine. Dit toxine verstoort de communicatie tussen zenuwen en spieren door de afgifte van acetylcholine (een stof die normaal het signaal van zenuw naar spier overbrengt) te blokkeren. Het gevolg is een slappe verlamming die zich van boven naar beneden door het lichaam verspreidt.

Vormen van botulisme

Er bestaan verschillende manieren waarop iemand met het toxine in aanraking kan komen:

• Voedselbotulisme: de meest bekende vorm. De bacterie gedijt in zuurstofloze omgevingen, zoals slecht geconserveerd of zelfgemaakt ingemaakt voedsel. Het toxine wordt dan via het eten opgenomen.
• Wondbotulisme: ontstaat wanneer de bacterie een open wond infecteert en daar het toxine aanmaakt. Dit komt onder meer voor bij injecterend drugsgebruik.
• Zuigelingenbotulisme: de meest voorkomende vorm wereldwijd. Hierbij kiemen sporen van de bacterie in de nog onrijpe darmen van baby’s, meestal tussen de 2 en 8 maanden oud. Honing kan zulke sporen bevatten en daarom wordt geadviseerd om baby’s tot 1 jaar geen honing te geven.
• Intestinaal botulisme bij volwassenen: vergelijkbaar met zuigelingenbotulisme, maar zeer zeldzaam. De bacterie koloniseert de darmen van een volwassene.
• Iatrogeen botulisme: een zeldzame vorm die kan optreden na een te hoge dosis botulinetoxine bij medische of cosmetische ingrepen.

Verschijnselen

Ongeacht de manier van blootstelling zijn de neurologische verschijnselen grotendeels hetzelfde. De verlamming begint typisch bij de hersenzenuwen, wat zich uit in problemen met zien (dubbelzien, hangende oogleden), slikken en spreken. Daarna kan de zwakte zich uitbreiden naar de armen, benen en uiteindelijk de ademhalingsspieren. Bij voedselbotulisme gaan hier vaak maag-darmklachten aan vooraf, zoals misselijkheid, braken en buikpijn. Uit een groot systematisch overzicht van bevestigde gevallen tussen 1932 en 2015 bleken slikproblemen (dysfagie), spraakproblemen (dysartrie) en algehele spierzwakte de meest gemelde klachten.

Hoe zeldzaam is het?

Botulisme komt wereldwijd zeer weinig voor. In Nederland is het uitzonderlijk, al duiken er af en toe kleine uitbraken op die verband houden met zelfgemaakte conserven of gerookte vis. De ziekte kan op elke leeftijd optreden, maar zuigelingen en jonge kinderen vormen een bijzonder kwetsbare groep. Ondanks de ernst van de aandoening herstellen de meeste mensen volledig, al kan het herstel weken tot maanden duren doordat de zenuw-spierverbindingen zich langzaam moeten herstellen.

Omdat de verschijnselen kunnen lijken op andere aandoeningen (zoals het Guillain-Barré-syndroom, myasthenia gravis of het Lambert-Eaton-syndroom) is het herkennen van het typische patroon van afdalende, symmetrische verlamming met oogklachten een belangrijk aanknopingspunt.