Wat is cafeïne?

Van alle psychoactieve stoffen ter wereld is cafeïne veruit de meest gebruikte. Het is een stof die van nature voorkomt in de bonen van de koffieplant, in theebladeren, cacaobonen, guaranabessen en maté. Als zuivere stof is het een wit, bitter poeder. In het dagelijks leven krijg je het vooral binnen via koffie, thee, chocolade, cola en energiedranken. Het wordt ook toegevoegd aan bepaalde sportvoedingssupplementen.

Hoe cafeïne werkt in je lichaam

Cafeïne behoort tot de groep van de methylxanthinen en werkt vooral in op het centrale zenuwstelsel. Het belangrijkste werkingsmechanisme draait om adenosine, een stof die je hersenen aanmaken en die normaal gesproken een remmend, slaapbevorderend effect heeft. Cafeïne lijkt qua moleculaire structuur op adenosine en kan daardoor dezelfde receptoren bezetten, zonder het remmende effect te activeren. Het gevolg: de vermoeidheid die adenosine normaal oproept, wordt tijdelijk geblokkeerd. Daarnaast bevordert cafeïne de afgifte van acetylcholine, een neurotransmitter die betrokken is bij alertheid en aandacht.

Naast dit hoofdmechanisme heeft cafeïne nog andere effecten. Het verhoogt de spiegels van cyclisch AMP in cellen door het remmen van het enzym fosfodiësterase en het beïnvloedt de calciumhuishouding in cellen. Deze aanvullende mechanismen spelen bij normale consumptie een kleinere rol, maar dragen bij hogere doseringen wel bij aan de totale werking.

Wat je ervan merkt

In kleine hoeveelheden merk je van cafeïne vooral dat je je wakkerder en alerter voelt. Je concentratievermogen kan tijdelijk verbeteren en je reactiesnelheid neemt toe. Bij sporters is aangetoond dat cafeïne de prestaties kan verbeteren, met name bij duurinspanningen zoals hardlopen. Ook cognitieve functies tijdens sport (denk aan besluitvorming en focus) lijken baat te hebben bij cafeïne-inname.

Bij te hoge inname kunnen de effecten omslaan. Veelvoorkomende klachten zijn dan rusteloosheid, nervositeit, angstgevoelens, een verhoogde hartslag en slaapproblemen. Uit onderzoek blijkt dat cafeïne de totale slaapduur met gemiddeld zo’n 45 minuten kan verkorten en de hoeveelheid diepe slaap vermindert. Voor een kop koffie van 250 milliliter met 107 milligram cafeïne berekenden de onderzoekers een tussenpoos van ongeveer 8 tot 9 uur voor het slapengaan. Dit is een schatting uit de onderzochte groepen, geen vaste grens voor iedereen.

Bijzonderheden

Cafeïne werkt ook licht vochtafdrijvend (diuretisch): het stimuleert de nieren om iets meer urine aan te maken. Daarnaast heeft het een mild effect op de stofwisseling. Bij regelmatig gebruik treedt gewenning op, je hebt dan meer nodig voor hetzelfde effect. Plotseling stoppen na langdurig gebruik kan leiden tot ontwenningsverschijnselen zoals hoofdpijn en vermoeidheid. Bij zeer hoge doseringen kan cafeïne-intoxicatie optreden, een toestand die in zeldzame gevallen ernstig kan zijn.

Cafeïne wordt ook in de geneeskunde toegepast, onder meer bij te vroeg geboren baby’s met ademhalingsstilstand (apneu). Onderzoek laat zien dat het bij deze kwetsbare groep de frequentie van apneu-aanvallen kan verminderen.