Wat is chronische stress?

Wanneer spanning niet van korte duur is maar weken, maanden of zelfs jaren aanhoudt, spreken we van chronische stress. Het gaat dan niet om de gezonde, kortdurende stressreactie die je lichaam scherp houdt bij een deadline of een spannende situatie, maar om een toestand waarin het stresssysteem voortdurend actief blijft, ook als er geen direct gevaar is. De stressoren zijn vaak sluipend en hardnekkig: financiële zorgen, langdurige conflicten, werkdruk, mantelzorg of een onveilige woonomgeving.

Wat er in je lichaam gebeurt

Bij stress activeert je lichaam de zogenaamde HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnieras). Dit neuro-endocriene systeem zorgt ervoor dat je bijnieren het hormoon cortisol aanmaken. Cortisol is op zich nuttig: het maakt energie vrij en helpt je lichaam om te reageren op een bedreiging. Maar bij chronische stress blijft de cortisolspiegel langdurig verhoogd en dat verstoort allerlei processen. Het immuunsysteem raakt ontregeld, er ontstaat een laaggradige ontstekingsreactie in het lichaam en de stofwisseling komt onder druk te staan. Ook het sympathische zenuwstelsel (het deel dat je hartslag en bloeddruk opjaagt) blijft onnodig actief.

Gevolgen voor het brein

Chronische stress laat duidelijke sporen na in de hersenen. In de prefrontale cortex, het hersengebied dat verantwoordelijk is voor planning, concentratie en impulsbeheersing, treedt verlies op van dendrieten en synapsen, de verbindingen waarmee zenuwcellen met elkaar communiceren. Dat verklaart waarom mensen met langdurige stress vaak moeite hebben met helder denken, beslissingen nemen en hun emoties reguleren. Daarnaast verandert chronische stress het gedrag van microglia, de immuuncellen van het brein. Deze cellen worden overactief en dragen bij aan neuroinflammatie, een ontstekingsproces in het zenuwstelsel dat in verband wordt gebracht met depressie en andere psychiatrische aandoeningen.

Wat je eraan merkt

De klachten bij chronische stress zijn breed en vaak lastig te herkennen als stressgerelateerd. Veelvoorkomende signalen zijn:

• Aanhoudende vermoeidheid, ook na voldoende slaap
• Slaapproblemen, moeilijk inslapen of ’s nachts wakker worden
• Prikkelbaarheid, somberheid of een kort lontje
• Concentratieproblemen en vergeetachtigheid
• Hoofdpijn, spierspanning of maag-darmklachten
• Vatbaarheid voor infecties door een verzwakt immuunsysteem

Omdat deze klachten geleidelijk opbouwen, wennen mensen er soms aan en herkennen ze de stress niet meer als oorzaak.

Wie loopt meer risico?

Chronische stress kan iedereen treffen, maar bepaalde omstandigheden vergroten het risico. Mensen met een laag inkomen, mantelzorgers en mensen in beroepen met hoge werkdruk en weinig autonomie zijn vaker langdurig gestrest. Ook eenzaamheid en sociaal isolement zijn belangrijke risicofactoren. Onderzoek laat zien dat chronische stress niet alleen de kans op psychische aandoeningen zoals depressie vergroot, maar ook gelinkt is aan lichamelijke ziekten, van hart- en vaatziekten tot een verhoogd risico op tumorontwikkeling, doordat de voortdurende hormonale en immunologische ontregeling het lichaam kwetsbaarder maakt.