Wat is een cofactor?

In je lichaam vinden voortdurend duizenden biochemische reacties plaats. Veel van die reacties worden aangestuurd door enzymen, eiwitten die als katalysator werken. Maar een groot deel van die enzymen kan niet zelfstandig functioneren. Ze hebben een hulpstof nodig die zelf geen eiwit is, maar die wel onmisbaar is om de reactie op gang te brengen of te versnellen. Zo’n hulpstof heet een cofactor.

Cofactoren komen in verschillende vormen voor. Soms gaat het om een mineraal zoals magnesium, zink of ijzer. Magnesium is bijvoorbeeld nodig als cofactor bij meer dan driehonderd verschillende enzymatische reacties in het lichaam, van energieproductie tot de aanmaak van eiwitten. Andere cofactoren zijn kleine organische moleculen, die dan vaak co-enzymen worden genoemd. Veel co-enzymen zijn afgeleid van vitamines. Zo speelt een afgeleide van vitamine B3 (NAD) een sleutelrol bij de stofwisseling en helpt vitamine C bij de opname van ijzer uit voeding.

Het onderscheid tussen cofactoren en co-enzymen is niet altijd scherp. In de praktijk wordt de term cofactor vaak als overkoepelend begrip gebruikt voor alles wat een enzym nodig heeft om te werken, of het nu een metaalion is of een organisch molecuul. Sommige cofactoren zitten stevig gebonden aan hun enzym (ze heten dan een prosthetische groep), terwijl andere tijdelijk binden en na de reactie weer loslaten.

Een bijzonder voorbeeld is de molybdeencofactor (Moco). Dit is een verbinding waarin het sporenelement molybdeen gebonden zit aan een organisch molecuul (molybdopterine). Zonder deze cofactor kunnen bepaalde enzymen in het lichaam hun werk niet doen, waaronder sulfietoxidase, een enzym dat giftig sulfiet afbreekt. Een zeldzaam aangeboren tekort aan de molybdeencofactor leidt tot ernstige neurologische schade, wat laat zien hoe groot de impact kan zijn als één enkele cofactor ontbreekt.

Het begrip cofactor wordt ook breder gebruikt in de geneeskunde. Buiten de biochemie kan het verwijzen naar elke factor die samenwerkt met een andere factor bij het ontstaan van ziekte, bijvoorbeeld een virus dat in combinatie met voedingspatroon het risico op een bepaalde aandoening vergroot.

Wat cofactoren zo belangrijk maakt, is dat je lichaam ze vaak niet zelf kan aanmaken. Ze moeten via voeding binnenkomen. Een gevarieerd eetpatroon met voldoende groenten, fruit, noten, zaden en volkoren producten levert doorgaans de mineralen en vitamines die als cofactor dienen. Wanneer er een tekort ontstaat aan een bepaald mineraal of vitamine, kan dat een hele keten van enzymatische reacties verstoren, met soms verstrekkende gevolgen voor je gezondheid.