Wat is cortisol?

In je lichaam zit een ingebouwd alarmsysteem dat in actie komt zodra je onder druk staat. Cortisol is het hormoon dat daarbij een hoofdrol speelt. Het wordt geproduceerd in de buitenste laag van de bijnieren (de bijnierschors) en behoort tot de groep van de glucocorticoïden, een type steroïdhormoon dat het lichaam zelf maakt uit cholesterol. Wanneer cortisol als geneesmiddel wordt toegepast, heet het meestal hydrocortison.

Hoe cortisol wordt aangestuurd

De aanmaak van cortisol verloopt via een nauwkeurig geregelde keten die bekendstaat als de HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnieras). Het begint in de hersenen: de hypothalamus geeft een signaal af aan de hypofyse, die vervolgens het hormoon ACTH (adrenocorticotroop hormoon) de bloedbaan in stuurt. ACTH bereikt de bijnieren en zet daar de productie van cortisol in gang. Dit systeem reageert niet alleen op acute stress, maar volgt ook een vast dagritme. De cortisolspiegel is doorgaans het hoogst in de vroege ochtend en daalt in de loop van de dag geleidelijk af. Dit circadiane patroon wordt aangestuurd door de suprachiasmatische kern, een soort biologische klok in de hersenen.

Wat cortisol doet in het lichaam

Cortisol grijpt in op een breed scala aan lichaamsprocessen. Een van de bekendste functies is het reguleren van de bloedsuikerspiegel. Het stimuleert gluconeogenese, het proces waarbij de lever nieuwe glucose aanmaakt uit niet-koolhydraatbronnen. Zo zorgt het ervoor dat er bij stress voldoende brandstof beschikbaar is voor de hersenen en spieren. Daarnaast heeft cortisol een remmende werking op het immuunsysteem en op ontstekingsreacties en beïnvloedt het de stofwisseling in brede zin. Er is ook een verband met de energiehuishouding: bij zoogdieren hangt de basale cortisolspiegel samen met het massa-specifieke metabolisme.

Kortdurende en langdurige stress

Bij een kortdurende stressreactie is cortisol nuttig. Het maakt je alert, mobiliseert energie en helpt je lichaam om adequaat te reageren. Zodra de stressbron wegvalt, keert de cortisolspiegel normaal gesproken weer terug naar het basisniveau. Problemen ontstaan wanneer het systeem langdurig geactiveerd blijft. Chronisch verhoogde cortisolwaarden worden in verband gebracht met verstoringen in het cognitief functioneren, veranderingen in hersengebieden zoals de amygdala en hippocampus en een negatieve invloed op de voortplanting, bij vrouwen kan een hoog cortisolniveau de oestradiolproductie in de eierstokken verlagen.

Hoe cortisol wordt gemeten

De cortisolspiegel kan worden bepaald via bloed, urine of speeksel. Omdat het niveau sterk schommelt over de dag, wordt een bloedtest meestal ’s ochtends vroeg afgenomen, wanneer de concentratie op zijn hoogst is. Zowel een te hoge als een te lage cortisolproductie kan wijzen op een onderliggende aandoening. Een bekende vorm van cortisoloverschot is het syndroom van Cushing, terwijl een tekort kan voorkomen bij de ziekte van Addison.