Wat is cysteïne?

In je lichaam zitten twintig verschillende aminozuren die samen de bouwstenen vormen van alle eiwitten. Cysteïne is daar één van en het valt op door de aanwezigheid van zwavel in zijn molecuul. Die zwavelgroep (een zogenaamde thiolgroep) geeft cysteïne een aantal bijzondere eigenschappen die andere aminozuren niet hebben.

Cysteïne wordt beschouwd als een semi-essentieel (of conditioneel essentieel) aminozuur. Dat betekent dat je lichaam het in principe zelf kan aanmaken, maar dat er omstandigheden zijn waarin de eigen productie tekortschiet en je het via voeding moet binnenkrijgen. Denk aan periodes van ziekte, stress of bij het ouder worden. In voeding komt cysteïne voor in voedingsmiddelen zoals gevogelte, eieren, zuivel, knoflook, uien en bepaalde peulvruchten.

Wat maakt cysteïne bijzonder?

De zwavelgroep in cysteïne speelt een sleutelrol bij de driedimensionale structuur van eiwitten. Twee cysteïnemoleculen kunnen namelijk een zogenaamde disulfidebrug vormen, een stevige chemische verbinding tussen twee zwaveldeeltjes. Die bruggen zorgen ervoor dat eiwitten hun juiste vorm behouden, wat weer bepalend is voor hoe goed ze functioneren. Cysteïne dat zo’n brug heeft gevormd met een ander cysteïnemolecuul, wordt cystine genoemd.

Daarnaast is cysteïne een onmisbare grondstof voor de aanmaak van glutathion, een klein eiwit (tripeptide) dat in vrijwel al je cellen aanwezig is. Glutathion is een van de krachtigste antioxidanten die je lichaam zelf produceert. Het helpt bij het onschadelijk maken van schadelijke stoffen en vrije radicalen. De beschikbaarheid van cysteïne is vaak de beperkende factor bij de aanmaak van glutathion, er is dus pas genoeg glutathion als er genoeg cysteïne voorhanden is.

Verband met homocysteïne

Een verwante stof die soms voor verwarring zorgt, is homocysteïne. Ondanks de gelijkende naam is dit een ander aminozuur met een heel andere rol. Homocysteïne is een tussenproduct in de stofwisseling en komt normaal gesproken in lage concentraties in het bloed voor. Verhoogde bloedwaarden van homocysteïne worden in verband gebracht met een hoger risico op hart- en vaatziekten, beroertes en botontkalking. Ook voor cysteïne zijn verbanden met hart- en vaatziekten gevonden, onder meer bij mensen met verhoogde bloedvetten. Zo’n verband bewijst niet dat cysteïne uit voeding de oorzaak is.

Cysteïne speelt ook een rol in enzymatische reacties, waarbij de thiolgroep als een soort reactief aangrijpingspunt functioneert. In de wetenschappelijke literatuur wordt cysteïne daarnaast beschreven als modulator van bepaalde aminozuurtransporters in celmembranen, wat betekent dat het de opname van andere aminozuren kan beïnvloeden zonder zelf als brandstof te dienen voor dat transport.