Wat is dementie?

Wanneer iemand steeds meer moeite krijgt met onthouden, nadenken, de weg vinden of het voeren van een gesprek (en dat patroon in de loop van de tijd verergert) spreken artsen van dementie. Het is geen losse ziekte, maar een overkoepelende term voor een groep verschijnselen die ontstaan doordat de hersenen beschadigd raken. In de medische wereld wordt ook wel de term major neurocognitieve stoornis gebruikt.

Hoe dementie ontstaat

De hersenen bestaan uit miljarden zenuwcellen (neuronen) die via een fijnmazig netwerk met elkaar communiceren. Bij dementie sterven deze zenuwcellen af of raken de verbindingen ertussen verstoord. Welke hersendelen het eerst worden aangetast, verschilt per onderliggende ziekte en dat bepaalt ook welke klachten iemand als eerste opmerkt.

De ziekte van Alzheimer is veruit de meest voorkomende oorzaak en wordt gekenmerkt door ophoping van bepaalde eiwitten in de hersenen. Daarnaast bestaat vasculaire dementie, die ontstaat door problemen met de bloedvoorziening van de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte. Na een beroerte is het risico op cognitieve achteruitgang en dementie aanzienlijk verhoogd, ook als er al bestaande neurodegeneratieve schade aanwezig is. Andere vormen zijn onder meer Lewy body-dementie en frontotemporale dementie. Soms spelen meerdere oorzaken tegelijk een rol.

Risicofactoren

Hogere leeftijd is de belangrijkste risicofactor, de meeste vormen komen zelden voor onder de zestig jaar. Maar leeftijd alleen verklaart het niet. Onderzoek laat zien dat een aanzienlijk deel van de gevallen samenhangt met beïnvloedbare factoren. Hoge bloeddruk, diabetes, roken, weinig lichaamsbeweging, overmatig alcoholgebruik, sociale isolatie, depressie en gehoorverlies zijn allemaal in verband gebracht met een verhoogd risico. Dat betekent ook dat een gezonde, actieve leefstijl een beschermende rol kan spelen. Zo wijst onderzoek erop dat een voedingspatroon naar Mediterraan model (rijk aan groenten, fruit, vis, olijfolie en noten) geassocieerd is met een lager risico op dementie en de ziekte van Alzheimer.

Wat iemand eraan merkt

De klachten hangen af van de oorzaak en het stadium, maar volgen vaak een herkenbaar patroon. In het begin vallen vooral geheugenproblemen op: afspraken vergeten, dezelfde vraag herhalen, spullen kwijtraken. Gaandeweg komen daar problemen bij met taal (het juiste woord niet kunnen vinden), met plannen en organiseren en met oriëntatie in tijd en ruimte. Iemand kan verdwalen in een bekende buurt of moeite krijgen met alledaagse handelingen als koken of aankleden.

Naast deze cognitieve veranderingen treden er vaak ook veranderingen in gedrag en stemming op. Iemand kan prikkelbaarder worden, zich terugtrekken, angstig of somber zijn, of gedrag vertonen dat niet bij de persoon past. In latere stadia raakt ook de zelfstandigheid steeds verder aangetast.

Hoe vaak het voorkomt

Wereldwijd leven meer dan 57 miljoen mensen met dementie en dat aantal groeit doordat de bevolking vergrijst. De aandoening treft vooral ouderen, maar is geen normaal onderdeel van veroudering. Niet iedereen die ouder wordt, krijgt dementie en niet alle vormen van vergeetachtigheid wijzen op dementie. Geheugenklachten kunnen ook andere oorzaken hebben. Sommige vormen van cognitieve achteruitgang zijn bovendien omkeerbaar, bijvoorbeeld als ze worden veroorzaakt door een medicijnbijwerking, een vitaminetekort of een depressie.