Wat is dopamine?

In je hersenen communiceren zenuwcellen met elkaar via signaalstoffen. Dopamine is zo’n signaalstof, een neurotransmitter die behoort tot de groep van de catecholaminen. Het wordt aangemaakt uit het aminozuur fenylalanine, een stof die je via voeding binnenkrijgt. Via een aantal tussenstappen in het lichaam wordt fenylalanine omgezet in L-DOPA en daaruit ontstaat uiteindelijk dopamine. Niet alleen in de hersenen, maar ook in andere weefsels zoals de nieren wordt dopamine geproduceerd.

Wat doet dopamine in je lichaam?

Dopamine is betrokken bij opvallend veel functies. In de hersenen bestaan er verschillende dopamineroutes, groepen zenuwcellen die dopamine als signaalstof gebruiken, elk met hun eigen taak. De bekendste route speelt een rol bij motivatie en beloning: wanneer je iets prettigs verwacht, stijgt de dopamineactiviteit. Dat geeft je de drang om ergens naartoe te bewegen, iets te ondernemen of een doel na te streven. Andere dopamineroutes zijn betrokken bij het aansturen van bewegingen en bij de regulatie van hormonen.

Buiten de hersenen heeft dopamine eveneens functies. Dopaminereceptoren komen niet alleen voor op zenuwcellen, maar ook op cellen in andere organen. Dopamine werkt via vijf typen receptoren die allemaal behoren tot de zogenoemde G-eiwit-gekoppelde receptoren.

Dopamine en het brein: een kwestie van balans

De hoeveelheid dopamine in je hersenen is nauw gereguleerd. Na het afgeven van een signaal wordt dopamine normaal gesproken weer opgenomen door de zenuwcel die het heeft vrijgegeven, een proces dat heropname heet. Verstoringen in dit evenwicht worden in verband gebracht met verschillende aandoeningen. Bij de ziekte van Parkinson is er sprake van een afname van dopamineproducerende cellen in een specifiek hersengebied, wat leidt tot verminderde dopamineniveaus in de basale ganglia. Dat uit zich vooral in bewegingsproblemen zoals stijfheid, traagheid en trillen.

Bij schizofrenie wordt een verstoorde dopaminesignalering gezien als een van de centrale factoren. Onderzoek laat zien dat stoffen die de dopamineactiviteit beïnvloeden, effect kunnen hebben op zowel positieve symptomen (zoals wanen) als negatieve symptomen (zoals verminderde motivatie). Ook bij depressie wordt de rol van dopamine onderzocht, al zijn de bevindingen uit beeldvormend onderzoek tot nu toe niet eenduidig, er is geen consistent verschil gevonden in dopaminereceptoren tussen mensen met en zonder depressie.

Daarnaast speelt dopamine een rol bij verslaving. Veel verslavende stoffen verhogen de dopamineafgifte of blokkeren de heropname ervan, waardoor het beloningssysteem sterker wordt geprikkeld dan normaal.

Wisselwerking met hormonen

Dopamine staat niet op zichzelf maar werkt samen met andere signaalsystemen. Zo beïnvloedt het hormoon estradiol (een vorm van oestrogeen die bij zowel mannen als vrouwen voorkomt) de werking van het dopaminesysteem. Deze wisselwerking speelt onder meer een rol bij leer- en geheugenprocessen en bij beloningsgedrag.