Wat is een erfelijke ziekte?

Wanneer er een fout zit in een of meer genen, kan dat leiden tot een ziekte die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Dat is wat we bedoelen met een erfelijke ziekte. De termen ‘erfelijke aandoening’ en ‘genetische aandoening’ worden vaak door elkaar gebruikt, maar er is een subtiel verschil. Een genetische aandoening wordt veroorzaakt door een afwijking in het DNA, maar die afwijking kan ook nieuw ontstaan zijn, als een spontane mutatie die de ouders zelf niet hadden. Van een erfelijke ziekte spreken we pas als de afwijking daadwerkelijk is overgedragen van ouder op kind.

Hoe ontstaat een erfelijke ziekte?

In elke lichaamscel zit DNA, het molecuul dat de bouwtekening van je lichaam bevat. Dat DNA is opgebouwd uit duizenden genen en elk gen draagt instructies voor een bepaalde eigenschap of functie. Soms bevat een gen een fout, een mutatie. Zo’n mutatie kan ervoor zorgen dat een eiwit niet goed wordt aangemaakt, waardoor een bepaald proces in het lichaam verstoord raakt. Als die mutatie aanwezig is in de geslachtscellen (eicellen of zaadcellen), kan ze worden doorgegeven aan de volgende generatie.

Er zijn verschillende overervingspatronen. Bij een autosomaal dominante overerving is één kopie van het afwijkende gen al genoeg om de ziekte te veroorzaken. Bij een autosomaal recessieve overerving moet je van beide ouders een kopie van het afwijkende gen erven voordat de ziekte zich uit. Daarnaast bestaan er X-gebonden aandoeningen, waarbij de mutatie op het X-chromosoom ligt. Omdat mannen maar één X-chromosoom hebben, worden zij vaker getroffen door dit type. Heel zelden wordt een aandoening overgeërfd via het Y-chromosoom of via het mitochondriaal DNA.

Niet alle erfelijke ziekten worden door één enkel gen veroorzaakt. Bij multifactoriële of polygene aandoeningen spelen meerdere genen samen een rol, vaak in combinatie met omgevingsfactoren zoals voeding, leefomgeving en leefstijl. Voorbeelden hiervan zijn bepaalde vormen van diabetes, astma en sommige soorten kanker. Bij longkanker zijn er bijvoorbeeld specifieke erfelijke syndromen bekend, zoals het Li-Fraumeni-syndroom, waarbij een mutatie in het TP53-gen het risico aanzienlijk verhoogt.

Wat merk je ervan?

De verschijnselen lopen enorm uiteen, afhankelijk van welk gen is aangedaan en welk orgaan of weefsel daardoor wordt geraakt. Sommige erfelijke ziekten zijn al bij de geboorte zichtbaar, andere openbaren zich pas op latere leeftijd. Een opvallend gegeven is dat veel erfelijke ziekten zich beperken tot bepaalde weefsels of organen, terwijl het betrokken gen in vrijwel alle cellen van het lichaam actief is. Onderzoekers vermoeden dat in niet-aangedane weefsels andere genen de functie gedeeltelijk overnemen, waardoor de ziekte zich daar niet uit.

Hoe vaak komt het voor?

Erfelijke ziekten komen in alle bevolkingsgroepen voor, maar de frequentie kan sterk verschillen per populatie. Bepaalde mutaties komen vaker voor in specifieke etnische groepen of geïsoleerde gemeenschappen, doordat die mutaties daar door de eeuwen heen zijn doorgegeven binnen een kleinere genenpool. Bekende voorbeelden van erfelijke aandoeningen zijn sikkelcelziekte, cystische fibrose, de ziekte van Huntington en erfelijke doofheid.

Als iemand in je familie een erfelijke ziekte heeft, kan dat betekenen dat jij ook drager bent van de betreffende mutatie. Genetisch onderzoek kan daar duidelijkheid over geven. Wel is het goed om te weten dat de uitslag niet altijd zwart-wit is: soms wordt een variant van onbekende betekenis (VUS) gevonden, waarbij nog niet vaststaat of die variant daadwerkelijk ziekte veroorzaakt.