Wat is foliumzuur (vitamine B11)?

In Nederland kennen we het vooral als vitamine B11, maar internationaal wordt het aangeduid als vitamine B9. De term foliumzuur verwijst strikt genomen naar de synthetische vorm die je aantreft in supplementen en verrijkte voedingsmiddelen. De natuurlijke variant die in voeding voorkomt, heet folaat. Het lichaam zet foliumzuur om in folaat voordat het ermee aan de slag kan. Dat onderscheid is goed om te kennen, want de twee vormen gedragen zich niet helemaal hetzelfde: natuurlijk folaat uit voeding is minder stabiel en wordt minder volledig opgenomen dan de synthetische variant.

Wat folaat doet in je lichaam

Folaat speelt een sleutelrol in processen die te maken hebben met celgroei en celdeling. Het is onmisbaar voor de aanmaak van DNA en RNA, de moleculen die je erfelijke informatie dragen en aflezen. Daarnaast is het nodig voor de productie en rijping van rode en witte bloedcellen in het beenmerg. Folaat werkt hierbij nauw samen met andere B-vitamines, met name vitamine B12, vitamine B6 en riboflavine (B2). Die samenwerking is zo hecht dat een tekort aan één van deze vitamines de werking van folaat kan verstoren.

Een belangrijk biochemisch proces waarbij folaat betrokken is, draait om het aminozuur homocysteïne. Folaat helpt bij de omzetting van homocysteïne naar methionine. Wanneer er te weinig folaat (of vitamine B12) beschikbaar is, kan homocysteïne zich ophopen in het bloed. Verhoogde homocysteïnewaarden worden in verband gebracht met een hoger risico op hart- en vaatziekten en neurologische aandoeningen. Genetische varianten in het enzym MTHFR (dat een centrale rol speelt in het folaat-metabolisme) kunnen dit risico verder vergroten.

Tekort en gevolgen

Omdat je lichaam zelf geen folaat kan aanmaken, ben je volledig afhankelijk van wat je via voeding binnenkrijgt. Groene bladgroenten, peulvruchten, lever en paddenstoelen zijn van nature rijke bronnen. Toch is een tekort niet zeldzaam, vooral bij eenzijdige voeding of een verhoogde behoefte.

Het meest bekende gevolg van een folaattekort is megaloblastaire bloedarmoede: een vorm van bloedarmoede waarbij het beenmerg abnormaal grote, onrijpe rode bloedcellen produceert die zuurstof minder goed vervoeren. Klachten die daarbij horen zijn vermoeidheid, bleekheid en kortademigheid.

Tijdens de zwangerschap is voldoende folaat extra belangrijk. In de eerste weken na de bevruchting (vaak nog vóórdat een vrouw weet dat ze zwanger is) sluit de neurale buis zich. Dit is de voorloper van het ruggenmerg en de hersenen. Bij een folaattekort in die periode is het risico op neuralebuisdefecten zoals spina bifida (open rug) verhoogd. Onderzoek laat zien dat ook de vitamine B12-status van de moeder hierbij een rol speelt: een tekort aan B12 kan het beschermende effect van folaat verminderen.

Folaat en de balans met B12

Een bijzonderheid die goed is om te weten: hoge inname van foliumzuur kan de symptomen van een vitamine B12-tekort maskeren. De bloedarmoede die bij een B12-tekort hoort, verdwijnt dan ogenschijnlijk, terwijl de neurologische schade door het B12-tekort ongemerkt doorgaat. Daarom worden folaat- en B12-waarden in de medische praktijk vaak samen bepaald.