Wat is een geneesmiddel?

Wanneer je lichaam ziek wordt of niet goed functioneert, kan een geneesmiddel ingrijpen om het probleem aan te pakken. De termen medicijn en medicament betekenen hetzelfde. In de volksmond hoor je ook wel ‘medicatie’, dat verwijst meestal naar het geheel van geneesmiddelen dat iemand gebruikt.

Een geneesmiddel is een chemische stof, of een combinatie van stoffen, die een gericht effect heeft op het lichaam. Dat effect kan farmacologisch zijn (het beïnvloedt een bepaald proces in je cellen), immunologisch (het werkt in op je afweersysteem) of metabolisch (het verandert de stofwisseling). Voedingsmiddelen vallen hier bewust buiten, ook al kunnen bepaalde voedingsstoffen wel degelijk invloed hebben op je gezondheid.

Geneesmiddelen worden voor uiteenlopende doelen ingezet. Sommige zijn bedoeld om een ziekte te voorkomen, zoals vaccins. Andere helpen bij het stellen van een diagnose, bijvoorbeeld contrastvloeistoffen bij een scan. Weer andere zijn gericht op het verlichten van klachten (denk aan pijnstillers) of op het daadwerkelijk genezen van een aandoening, zoals antibiotica bij een bacteriële infectie.

Oorsprong en vormen

Van oudsher komen veel geneesmiddelen uit de natuur. Planten leverden al eeuwenlang werkzame stoffen op, zoals de alkaloïden uit de papaverplant. Ook dierlijke bronnen speelden een rol: zo werd insuline oorspronkelijk gewonnen uit de alvleesklier van varkens. Schimmels brachten ons de penicillines, de eerste antibiotica. Tegenwoordig worden de meeste geneesmiddelen synthetisch geproduceerd in laboratoria, maar de natuurlijke oorsprong van veel middelen is nog altijd herkenbaar.

Een geneesmiddel kan op verschillende manieren het lichaam binnenkomen: via de mond (tabletten, capsules, drankjes), via een injectie, via de huid (zalven, pleisters) of via inhalatie. De toedieningsvorm bepaalt mede hoe snel en hoe sterk het middel werkt.

Belangrijk onderscheid

Niet elk geneesmiddel is zonder risico. Sommige stoffen kunnen gewenning of afhankelijkheid veroorzaken, vooral middelen die inwerken op het zenuwstelsel. Daarnaast kan vrijwel elk geneesmiddel bijwerkingen hebben, ongewenste effecten die naast het beoogde effect optreden. Het vakgebied dat zich bezighoudt met de werking van geneesmiddelen in het menselijk lichaam heet farmacologie. De wetenschap van het bereiden, bewaren en verstrekken van geneesmiddelen heet farmacie.

Of een stof als geneesmiddel wordt erkend, hangt af van strenge regelgeving. In Nederland en Europa moet een middel officieel zijn goedgekeurd voordat het als geneesmiddel op de markt mag komen. Dat onderscheidt geneesmiddelen van voedingssupplementen en kruidenpreparaten, die onder andere wetgeving vallen, ook al kunnen die laatste soms vergelijkbare werkzame stoffen bevatten.