Wat is glucagon?

In je alvleesklier zitten kleine groepjes cellen die de eilandjes van Langerhans worden genoemd. Daarin bevinden zich onder andere alfacellen en bètacellen. De bètacellen maken insuline, het hormoon dat de bloedsuiker verlaagt. De alfacellen maken glucagon, het hormoon dat precies het omgekeerde doet: het brengt de bloedsuikerspiegel omhoog. Samen houden deze twee hormonen je bloedglucose in balans.

Hoe glucagon werkt

Wanneer je bloedsuikerspiegel daalt (bijvoorbeeld omdat je een tijdje niet hebt gegeten) geven de alfacellen glucagon af aan het bloed. Dit hormoon stuurt een signaal naar de lever om opgeslagen suiker (glycogeen) af te breken en als glucose vrij te geven. Dit proces heet glycogenolyse. Daarnaast stimuleert glucagon de lever om nieuwe glucose aan te maken uit andere bouwstoffen zoals aminozuren, een proces dat gluconeogenese wordt genoemd. Het nettoresultaat is dat er meer glucose in je bloedbaan terechtkomt, zodat je hersenen en andere organen van brandstof voorzien blijven.

Die bescherming tegen een te lage bloedsuiker is van levensbelang. Je hersenen zijn namelijk sterk afhankelijk van glucose als energiebron. Een ernstig tekort aan bloedsuiker, hypoglykemie, kan gevaarlijk zijn en glucagon is het belangrijkste hormoon dat dit voorkomt.

Samenspel met insuline

Glucagon en insuline werken als elkaars tegenpolen. Na een maaltijd, als er veel glucose in het bloed komt, neemt de insulineafgifte toe en daalt de glucagonafgifte. Tussen maaltijden door gebeurt het omgekeerde: de insulinespiegel zakt en de glucagonafgifte stijgt. Dit voortdurende samenspel zorgt ervoor dat je bloedsuiker binnen een vrij smal bereik blijft, ongeacht of je net hebt gegeten of al uren nuchter bent. Insuline is daarbij het anabole hormoon (het bevordert opslag), terwijl glucagon als katabool hormoon juist opgeslagen voedingsstoffen vrijmaakt.

Glucagon en aminozuren

Naast de bekende rol bij de bloedsuikerregulatie speelt glucagon ook een rol in de stofwisseling van aminozuren. Het stimuleert de lever om aminozuren om te zetten via de ureumcyclus, waardoor overtollige stikstof als ureum kan worden uitgescheiden. Wanneer de glucagonsignalering verstoord raakt, kunnen aminozuren zich ophopen in het bloed. Die ophoping lijkt op haar beurt de alfacellen te prikkelen om meer glucagon aan te maken, wat kan leiden tot een groei van het aantal alfacellen in de alvleesklier.

Wanneer de balans verstoord raakt

Bij diabetes speelt glucagon een grotere rol dan lang werd gedacht. Niet alleen een tekort aan insuline, maar ook een overmaat aan glucagon, hyperglucagonemie, draagt bij aan de te hoge bloedsuikerspiegels die kenmerkend zijn voor deze aandoening. Verhoogde glucagonwaarden komen overigens ook voor bij andere aandoeningen, zoals niet-alcoholische leververvetting. In zeer zeldzame gevallen kan een tumor in de alvleesklier, een zogenaamd glucagonoom, leiden tot overmatige glucagonproductie. Kenmerken daarvan zijn onder meer een sterk verhoogde bloedsuiker, gewichtsverlies en een opvallende huiduitslag die necrolytisch migrerend erytheem wordt genoemd.