Wat is hersendood?

Wanneer alle activiteit in de hersenen, inclusief de hersenstam en het verlengde merg, definitief en onomkeerbaar is weggevallen, spreken artsen van hersendood. In de medische vakliteratuur wordt ook de Engelse term brain death of de aanduiding death by neurologic criteria (BD/DNC) gebruikt. Het gaat om een toestand die wettelijk gelijkstaat aan de dood, ook al kan het lichaam met behulp van apparatuur tijdelijk nog bepaalde functies in stand houden.

Wat maakt hersendood anders dan een coma?

Het onderscheid met een coma of een vegetatieve toestand is wezenlijk. Bij een coma is er nog enige hersenactiviteit aanwezig en bestaat er in principe een kans op herstel. Bij een vegetatieve toestand functioneren bepaalde automatische processen nog zelfstandig. Bij hersendood is dat alles verdwenen: er is geen bewustzijn, geen reactie op prikkels en het lichaam kan niet meer zelfstandig ademhalen. De hersenen sturen ook de bloeddruk en lichaamstemperatuur niet meer aan. Deze toestand is per definitie onomkeerbaar, er is geen weg terug.

Hoe wordt hersendood vastgesteld?

De vaststelling berust op drie pijlers die door artsen klinisch worden beoordeeld. Ten eerste moet er sprake zijn van een diep coma zonder enige reactie op visuele, auditieve of tastprikkels. Ten tweede moeten alle hersenstamreflexen afwezig zijn, denk aan de pupilreflex, het hoestreflex en de oogbewegingsreflexen. Ten derde wordt met een zogeheten apneutest vastgesteld dat de persoon niet meer zelfstandig kan ademhalen. Bij deze test wordt de beademing tijdelijk onderbroken om te kijken of het lichaam uit zichzelf een adempoging doet.

Voordat artsen deze tests uitvoeren, moeten ze uitsluiten dat er andere verklaringen zijn voor het ontbreken van hersenfunctie, zoals ernstige onderkoeling, vergiftiging of de werking van bepaalde medicijnen. Soms worden aanvullende onderzoeken ingezet, bijvoorbeeld een CT-angiografie om te beoordelen of er nog bloedstroom naar de hersenen is, of een elektro-encefalogram (EEG) dat hersenactiviteit meet.

Oorzaken en achtergrond

Hersendood treedt op wanneer de hersenen zo ernstig beschadigd raken dat ze volledig ophouden te functioneren. Veelvoorkomende oorzaken zijn zwaar hersenletsel na een ongeluk, een massale hersenbloeding, of langdurig zuurstoftekort. De druk in de schedel loopt dan zo hoog op dat de bloedtoevoer naar de hersenen volledig stopt, waardoor het hersenweefsel afsterft.

Verwarring en nuance

Voor naasten is hersendood vaak moeilijk te bevatten. Omdat een beademingsmachine de longen blijft vullen en het hart blijft kloppen, lijkt het alsof de persoon nog leeft. De borst gaat op en neer, de huid voelt warm aan. Toch is de persoon overleden, het zijn de machines die deze schijn in stand houden. Internationaal bestaan er verschillen in de precieze criteria en wetgeving rondom hersendood. Zo hanteren sommige landen strengere protocollen dan andere en is er in de medische en ethische wereld voortdurende discussie over randgevallen en de exacte definitie. Die discussie doet niets af aan de medische consensus dat hersendood een onomkeerbare toestand is, maar laat wel zien dat het een onderwerp is waar zorgvuldigheid en nuance geboden zijn.