Wat zijn hormonen?

In je lichaam worden voortdurend boodschappen verstuurd. Niet via zenuwen alleen, maar ook via chemische stoffen die door klieren worden afgegeven aan het bloed. Die stoffen heten hormonen. Ze reizen via de bloedsomloop naar cellen die er gevoelig voor zijn, soms in een orgaan dat ver weg ligt van de klier die het hormoon produceerde. Daar aangekomen geven ze een signaal: versnellen, vertragen, groeien, afbreken, opslaan of vrijgeven. Zo houden hormonen een enorm aantal lichaamsprocessen in balans.

Wat hormonen doen

De lijst van processen die door hormonen worden aangestuurd is lang. Denk aan je stofwisseling, groei en ontwikkeling, voortplanting, slaap-waakritme, bloedsuikerspiegel, bloeddruk, botopbouw en je stemming. Bekende hormonen zijn insuline (regelt de bloedsuiker), cortisol (speelt een rol bij stress en ontstekingsreacties), oestrogeen en testosteron (geslachtshormonen), schildklierhormonen zoals T3 en T4 (sturen de stofwisseling aan) en melatonine (betrokken bij het slaapritme). Elk hormoon heeft zijn eigen doelcellen, die het herkennen via specifieke receptoren, vergelijkbaar met een slot dat alleen op een bepaalde sleutel reageert.

Waar ze worden gemaakt

Hormonen worden geproduceerd door endocriene klieren: organen die hun producten rechtstreeks aan het bloed afgeven. De belangrijkste zijn de hypofyse (in de hersenen), de schildklier, de bijnieren, de alvleesklier en de geslachtsklieren (eierstokken of teelballen). De hypofyse wordt soms de ‘meesterklier’ genoemd, omdat zij andere klieren aanstuurt. Maar ook het hart, de nieren en het maag-darmkanaal maken hormonen aan. Het vakgebied dat zich met hormonen bezighoudt heet endocrinologie.

Soorten hormonen

Hormonen worden vaak ingedeeld op basis van hun chemische bouw. De twee hoofdgroepen zijn:

• Eiwitachtige hormonen (peptide- en proteïnehormonen): zoals insuline en groeihormoon. Ze zijn opgebouwd uit aminozuren en werken meestal via receptoren aan de buitenkant van de cel.
• Steroïdhormonen: zoals cortisol, oestrogeen en testosteron. Deze zijn afgeleid van cholesterol, een vetachtige stof. Doordat ze vetoplosbaar zijn, kunnen ze dwars door het celmembraan heen naar binnen glippen en daar direct invloed uitoefenen op het DNA.

Daarnaast bestaan er hormonen die van aminozuren zijn afgeleid, zoals de schildklierhormonen en adrenaline.

Balans en verstoring

Het lichaam regelt de hormoonspiegels via terugkoppeling: wanneer er genoeg van een hormoon in het bloed circuleert, krijgt de producerende klier het signaal om minder aan te maken. Dit heet een negatief feedbackmechanisme. Bij ernstige ziekten kan die balans tijdelijk verschuiven, zelfs zonder dat er iets mis is met de klier zelf, bij schildklierhormonen staat dit bekend als het euthyroid sick syndrome. Ook stoffen van buitenaf kunnen het hormoonsysteem ontregelen. Het Voedingscentrum waarschuwt voor zogenaamde hormoonverstorende stoffen: chemische verbindingen die de werking van het hormoonsysteem kunnen beïnvloeden en zo ongewenste gezondheidseffecten veroorzaken.

Hormoonspiegels zijn meetbaar via bloed- of urineonderzoek, wat artsen helpt om te beoordelen of klieren goed functioneren.