Wat is humaan papillomavirus (HPV)?

Wanneer het over seksueel overdraagbare infecties gaat, is het humaan papillomavirus, meestal afgekort tot HPV, wereldwijd de meest voorkomende. Het gaat niet om één enkel virus, maar om een hele familie van meer dan honderd verschillende typen DNA-virussen die zich nestelen in huid- en slijmvliescellen. De meeste mensen komen er in de loop van hun leven mee in aanraking, vaak zonder het ooit te merken.

Hoe een infectie ontstaat

HPV verspreidt zich via direct huid-op-huidcontact, vooral in het genitale gebied. Dat hoeft niet per se bij geslachtsgemeenschap te zijn: ook oraal of anaal seksueel contact en het delen van seksspeeltjes kan het virus overdragen. Bepaalde typen HPV infecteren bij voorkeur de mond- en keelholte, andere richten zich op de genitale of anale zone. Na besmetting dringt het virus binnen in de oppervlakkige cellen van huid of slijmvlies, waar het zich vermenigvuldigt.

Het goede nieuws is dat het lichaam de meeste HPV-infecties zelf opruimt. Bij het overgrote deel van de mensen verdwijnt het virus binnen twee jaar, zonder dat het ooit klachten heeft gegeven. Pas wanneer het immuunsysteem er niet in slaagt het virus te klaren en de infectie langdurig aanhoudt, een zogenaamde persisterende infectie, kunnen er problemen ontstaan.

Laagrisico- en hoogrisicotypen

Niet alle HPV-typen zijn even gevaarlijk. Ze worden grofweg in twee groepen ingedeeld. De laagrisicotypen (zoals HPV-6 en HPV-11) kunnen goedaardige huidgroei veroorzaken: gewone wratten op handen of voeten, of genitale wratten (condylomata) rond de vagina, penis of anus. Vervelend, maar niet kwaadaardig.

De hoogrisicotypen (waarvan HPV-16 en HPV-18 de bekendste zijn) vormen een ander verhaal. Bij een aanhoudende infectie kunnen deze typen veranderingen in cellen teweegbrengen die uiteindelijk tot kanker kunnen leiden. Dat komt doordat het virus twee eiwitten produceert, E6 en E7 genaamd, die de normale groeicontrole van cellen verstoren. Tumorsuppressorgenen worden daardoor uitgeschakeld, waardoor cellen zich ongecontroleerd kunnen gaan delen.

Welke kankersoorten en wie loopt risico

Baarmoederhalskanker is veruit de bekendste HPV-gerelateerde kanker: naar schatting 95 tot 99 procent van alle gevallen wordt veroorzaakt door een aanhoudende infectie met een hoogrisicotype. Maar HPV kan ook een rol spelen bij kanker van de anus, vagina, vulva, penis en de mond- en keelholte (orofaryngeale kanker). Bij vrijwel alle orale HPV-kankers is HPV-16 de boosdoener.

Factoren die de kans op een HPV-infectie of op het aanhouden ervan vergroten, zijn onder meer een groter aantal seksuele partners, roken en een verzwakt immuunsysteem. Mannen blijken vaker een orale HPV-infectie te hebben dan vrouwen. Wereldwijd is baarmoederhalskanker een van de meest voorkomende kankersoorten bij vrouwen, met name in gebieden waar screeningsprogramma’s minder toegankelijk zijn.

Klachten en herkenning

Het lastige aan HPV is dat de meeste infecties volkomen onopgemerkt verlopen. Er zijn geen pijn, koorts of andere duidelijke signalen. Genitale wratten zijn soms het eerste zichtbare teken, maar die worden door laagrisicotypen veroorzaakt. De hoogrisicotypen die kanker kunnen veroorzaken, geven juist vaak helemaal geen symptomen, pas in een vergevorderd stadium van celveranderingen kunnen klachten optreden. Dat maakt screening, zoals het uitstrijkje bij vrouwen, zo waardevol voor vroege opsporing.