Wat is ijzerstapeling?

Normaal gesproken regelt je lichaam zelf hoeveel ijzer het opneemt uit voeding. Bij ijzerstapeling raakt die balans verstoord: er komt meer ijzer binnen dan het lichaam kwijt kan en het overschot slaat neer in organen zoals de lever, het hart en de alvleesklier. Dat overtollige ijzer is niet onschuldig, het zet chemische reacties in gang die cellen beschadigen, met name door de vorming van zogenaamde reactieve zuurstofverbindingen (vrije radicalen). Op den duur kan dit leiden tot ernstige orgaanschade.

Hoe ontstaat het?

De bekendste oorzaak is hemochromatose, een erfelijke aandoening waarbij het lichaam structureel te veel ijzer uit voeding opneemt. Je darmen absorberen dan meer ijzer dan nodig en omdat het menselijk lichaam geen actief mechanisme heeft om grote hoeveelheden ijzer uit te scheiden, stapelt het zich geleidelijk op. Naast deze erfelijke vorm kan ijzerstapeling ook ontstaan door herhaalde bloedtransfusies, bepaalde vormen van bloedarmoede waarbij het lichaam extra ijzer opneemt, of andere zeldzame aandoeningen.

Wat merk je eraan?

Het verraderlijke aan ijzerstapeling is dat veel mensen er jarenlang niets van merken. De ophoping gaat langzaam en klachten ontstaan vaak pas als er al flinke hoeveelheden ijzer in de weefsels zitten. Wanneer er wél symptomen optreden, zijn die vaak vaag: vermoeidheid, gewrichtspijn, buikklachten. In een verder gevorderd stadium kan de lever beschadigd raken, kunnen er hartproblemen ontstaan en kan de alvleesklier aangetast worden, wat soms leidt tot suikerziekte. Ook een donkere verkleuring van de huid komt voor.

IJzer in de hersenen

Een bijzondere vorm van ijzerstapeling speelt zich af in het brein. Bij de groep aandoeningen die bekendstaat als neurodegeneratie met ijzerstapeling in de hersenen (NBIA) hoopt ijzer zich op in specifieke hersengebieden, vooral de basale ganglia, een gebied dat betrokken is bij de aansturing van bewegingen. Dit zijn zeldzame, erfelijke ziekten die zich uiten in bewegingsproblemen, spierstijfheid, onwillekeurige spiersamentrekkingen en soms ook dementie of verlies van gezichtsvermogen. Er zijn inmiddels meer dan tien verschillende genetische varianten van NBIA beschreven, waarvan PKAN (pantothenaat-kinase-geassocieerde neurodegeneratie) de meest voorkomende is.

Onderzoek laat ook zien dat ijzerophoping in hersenweefsel een rol kan spelen bij meer bekende neurodegeneratieve aandoeningen zoals de ziekte van Parkinson en de ziekte van Alzheimer. Het verband tussen overtollig ijzer, vetperoxidatie (beschadiging van vetten in celmembranen) en een vorm van celdood die ferroptose wordt genoemd, krijgt steeds meer wetenschappelijke aandacht. Datzelfde mechanisme (ijzer dat oxidatieve schade aandrijft) blijkt ook relevant bij aandoeningen buiten het zenuwstelsel, zoals longfibrose en leeftijdsgebonden netvliesaandoeningen.

IJzerstapeling is dus niet één ziekte, maar een verschijnsel dat bij uiteenlopende aandoeningen kan voorkomen, met als gemeenschappelijke kern: ijzer dat zich ophoopt waar het niet thuishoort en daar schade aanricht.