Wat is immuniteit?

Wanneer je lichaam in staat is om een infectieziekte af te weren (of die nu wordt veroorzaakt door een virus, bacterie of ander micro-organisme) spreken we van immuniteit. Het gaat om een toestand van bescherming: je afweersysteem herkent een indringer en schakelt die uit voordat je ziek wordt, of zorgt ervoor dat het ziektebeloop veel milder verloopt.

Aangeboren en verworven immuniteit

Er bestaan twee hoofdvormen. De aangeboren immuniteit (ook wel niet-specifieke afweer genoemd) is het deel van je afweersysteem waarmee je geboren wordt. Denk aan de huid als fysieke barrière, slijmvliezen in je luchtwegen en bepaalde witte bloedcellen die snel reageren op alles wat lichaamsvreemd is. Deze afweer maakt geen onderscheid tussen verschillende ziekteverwekkers, hij reageert breed en direct.

Daarnaast is er de verworven immuniteit (ook wel adaptieve of specifieke afweer). Deze ontwikkelt zich gedurende je leven, telkens wanneer je lichaam in aanraking komt met een ziekteverwekker. B-lymfocyten en T-lymfocyten (gespecialiseerde witte bloedcellen) leren de specifieke kenmerken van een indringer herkennen. Na zo’n eerste ontmoeting onthoudt je afweersysteem die informatie, waardoor het bij een volgende blootstelling veel sneller en krachtiger kan reageren. Dit verklaart waarom je bepaalde kinderziekten doorgaans maar één keer krijgt.

Interessant is dat de grens tussen deze twee systemen minder scherp is dan lang werd aangenomen. Onderzoek laat zien dat eerdere infecties of vaccinaties soms ook bescherming bieden tegen ongerelateerde ziekteverwekkers, een fenomeen dat kruisbescherming wordt genoemd. Dit wijst erop dat ook de niet-specifieke afweer een vorm van geheugen kan ontwikkelen.

Hoe immuniteit ontstaat

Je kunt op verschillende manieren immuun worden. Actieve immuniteit ontstaat wanneer je eigen afweersysteem wordt geactiveerd, hetzij doordat je een infectie doormaakt, hetzij door vaccinatie. Bij vaccinatie wordt het afweersysteem geprikkeld met een onschadelijk gemaakt deel van een ziekteverwekker, vaak in combinatie met een hulpstof (adjuvans) die de immuunreactie versterkt. Passieve immuniteit krijg je van buitenaf, bijvoorbeeld als een moeder via de placenta of borstvoeding antistoffen doorgeeft aan haar kind. Deze vorm is tijdelijk, omdat het lichaam zelf geen geheugen opbouwt.

Wat de afweer beïnvloedt

De sterkte van je immuniteit is geen vast gegeven. Voeding speelt een rol: zo blijkt vitamine D betrokken bij de activering van zowel de aangeboren als de verworven afweer en voedingspatronen zoals het mediterrane dieet zijn in onderzoek geassocieerd met lagere niveaus van ontstekingsmarkers. Ook lichaamsbeweging heeft invloed, het bevordert de circulatie van witte bloedcellen en kan de aanmaak van stresshormonen verlagen, wat gunstig is voor de afweer. Daarnaast spelen factoren als geslacht, genetische aanleg en de samenstelling van het darmmicrobioom een rol in hoe sterk iemand op een infectie of vaccinatie reageert. Zo zijn er aanwijzingen dat mannen en vrouwen verschillend reageren op vaccinaties wat betreft de hoeveelheid antistoffen die ze aanmaken.