Wat is immuunrespons?

Wanneer je lichaam in aanraking komt met iets dat er niet thuishoort (een virus, een bacterie, een schimmel of zelfs een splinter) dan schakelt het afweersysteem in. Die hele keten van reacties die daarop volgt, noemen we de immuunrespons. Het is een verzamelbegrip voor alles wat je immuunsysteem doet om indringers te herkennen, aan te vallen en op te ruimen.

Hoe het werkt

Het afweersysteem reageert op zogenaamde antigenen: moleculen (meestal eiwitten) op het oppervlak van ziekteverwekkers, maar ook op giftige stoffen, chemicaliën of vreemd weefsel. Je eigen lichaamscellen dragen ook antigenen (de zogeheten HLA-antigenen) maar die heeft je immuunsysteem leren herkennen als ‘eigen’. Daardoor valt het ze normaal gesproken niet aan.

De immuunrespons verloopt in twee grote lagen die samenwerken:

• Aangeboren (niet-specifieke) afweer: Dit is de verdedigingslinie waarmee je geboren wordt. Denk aan je huid, slijmvliezen, maagzuur, hoestreflex en enzymen in tranen. Deze barrières houden veel indringers al tegen voordat ze schade kunnen aanrichten. Daarnaast zijn er cellen zoals natural killer-cellen en fagocyten (cellen die indringers letterlijk opeten) die snel in actie komen, zonder dat ze de indringer eerst hoeven te ‘leren kennen’.
• Verworven (specifieke) afweer: Als de aangeboren afweer niet genoeg is, komt dit systeem op gang. T-cellen en B-cellen (typen witte bloedcellen) herkennen het specifieke antigeen en ontwikkelen een gerichte aanval. B-cellen maken antilichamen aan die zich aan de indringer hechten en hem markeren voor vernietiging. T-cellen kunnen geïnfecteerde lichaamscellen rechtstreeks doden. Dit proces kost meer tijd, maar is veel preciezer.

Een bijzondere eigenschap van de verworven afweer is het geheugen. Na een eerste infectie onthoudt je immuunsysteem hoe de indringer eruitzag. Bij een volgende ontmoeting met dezelfde ziekteverwekker kan het veel sneller en krachtiger reageren. Dit principe ligt ook ten grondslag aan vaccinatie.

Wanneer het misgaat

De immuunrespons is niet altijd in balans. Soms reageert het afweersysteem te heftig, wat kan leiden tot overmatige ontsteking of weefselschade. Bij ernstige infecties (zoals bij bepaalde coronavirusinfecties) is aangetoond dat een ontregelde immuunrespons, met sterk verlaagde aantallen T-cellen en verhoogde ontstekingsmarkers, juist bijdraagt aan de ernst van de ziekte in plaats van deze te beperken. Aan de andere kant kan een te zwakke immuunrespons ervoor zorgen dat infecties de overhand krijgen.

Ook factoren als leeftijd, voedingsstatus, slaap, stress en de samenstelling van de darmmicrobiota beïnvloeden hoe sterk en effectief de immuunrespons is. Zo blijkt uit onderzoek dat de bacteriën in je darmen een meetbare invloed hebben op de werking van immuuncellen elders in het lichaam. De variatie tussen mensen in hoe goed zij reageren op bijvoorbeeld een vaccinatie is dan ook aanzienlijk.

In de context van kanker speelt de immuunrespons eveneens een rol: tumorcellen kunnen het afweersysteem ontwijken of onderdrukken, onder meer door het stofwisselingsmilieu rondom de tumor te veranderen, waardoor immuuncellen minder goed functioneren.