Wat is het immuunsysteem?

Overal in je lichaam werken gespecialiseerde cellen, weefsels en organen samen om je te beschermen tegen indringers van buitenaf, denk aan bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. Dit uitgebreide verdedigingsnetwerk noemen we het immuunsysteem, ook wel het afweersysteem genoemd. Het is geen enkel orgaan dat je kunt aanwijzen, maar een verspreid systeem dat zich door je hele lichaam uitstrekt en voortdurend actief is, vaak zonder dat je er iets van merkt.

Hoe is het opgebouwd?

Het immuunsysteem bestaat uit verschillende lagen en onderdelen die elk hun eigen rol vervullen. De eerste verdedigingslinie wordt gevormd door fysieke en chemische barrières: je huid, de slijmvliezen in je neus en luchtwegen en het zure milieu in je maag. Deze houden een groot deel van de ziekteverwekkers al tegen voordat ze dieper in je lichaam kunnen doordringen.

Komen er toch indringers voorbij die eerste barrière, dan treedt een tweede lijn van verdediging in werking. Hierbij spelen witte bloedcellen (leukocyten) de hoofdrol. Er bestaan verschillende soorten, elk met een eigen taak. Sommige herkennen en vernietigen indringers direct, andere ruimen de resten op en weer andere onthouden eerder tegengekomen ziekteverwekkers zodat het lichaam bij een volgende ontmoeting sneller kan reageren.

De organen die bij dit systeem horen worden onderverdeeld in primaire en secundaire lymfoïde organen. In de primaire organen (het beenmerg en de thymus (zwezerik)) worden immuuncellen aangemaakt en rijpen ze uit. In de secundaire organen (zoals de milt, lymfeklieren en amandelen) worden die cellen geactiveerd wanneer ze in aanraking komen met lichaamsvreemde stoffen.

Aangeboren en verworven afweer

Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee hoofdvormen van immuniteit. De aangeboren afweer (ook wel niet-specifieke afweer) is vanaf de geboorte aanwezig en reageert snel maar op dezelfde manier op elke indringer. De verworven afweer (ook wel adaptieve of specifieke afweer) ontwikkelt zich gedurende je leven. Dit deel van het immuunsysteem leert van eerdere infecties en kan heel gericht reageren op specifieke ziekteverwekkers. Dat vermogen om te “onthouden” is ook de reden waarom je bepaalde kinderziekten maar één keer krijgt.

Bijzonderheden

Interessant is dat niet alleen klassieke immuuncellen een rol spelen in de afweer. Uit recent onderzoek blijkt dat ook cellen die niet tot het immuunsysteem worden gerekend (zoals bepaalde cellen in de bloedvatwand) functies kunnen uitvoeren die typisch zijn voor immuuncellen, zoals het herkennen van gevaar en het opruimen van vreemde deeltjes. Het immuunsysteem werkt dus nauwer samen met de rest van het lichaam dan lang werd aangenomen.

Het afweersysteem begint zich al vóór de geboorte te ontwikkelen. Tijdens de zwangerschap worden in verschillende organen van de foetus de eerste immuuncellen gevormd, die zich vervolgens over het lichaam verspreiden. Na de geboorte blijft het systeem zich aanpassen en verfijnen, mede onder invloed van de micro-organismen waarmee je in aanraking komt.

Wanneer het immuunsysteem verzwakt is (bijvoorbeeld door bepaalde ziekten of medicijngebruik) wordt iemand vatbaarder voor infecties die bij gezonde mensen zelden problemen veroorzaken. Zo kan een longontsteking bij mensen met een verminderde afweer worden veroorzaakt door ziekteverwekkers die normaal gesproken geen kans krijgen.