Wat is jetlag?

Wie weleens naar een ver land heeft gevlogen, kent het gevoel: je bent doodmoe terwijl de zon volop schijnt, of klaarwakker midden in de nacht. Dat is jetlag, een tijdelijke ontregeling van je biologische klok. In de medische wereld wordt het ook wel jet lag disorder of circadian rhythm sleep disorder genoemd.

Hoe jetlag ontstaat

Je lichaam beschikt over een interne klok die je slaap-waakritme aanstuurt: het zogenaamde circadiane ritme. Dit ritme wordt vooral gestuurd door de suprachiasmatische nucleus (SCN), een klein gebiedje in de hersenen dat reageert op licht en donker in je omgeving. Normaal gesproken loopt deze klok keurig gelijk met de dag-nachtcyclus van de plek waar je bent.

Bij een snelle reis over meerdere tijdzones (denk aan een vlucht van Amsterdam naar New York) verandert de lokale tijd in één keer, maar je interne klok draait nog op het ritme van thuis. Die mismatch tussen je biologische klok en de nieuwe tijdzone is precies wat jetlag veroorzaakt. Hoe meer tijdzones je doorkruist, hoe groter het verschil en hoe sterker de klachten doorgaans zijn.

Richting maakt uit

Opvallend genoeg maakt het uit welke kant je op vliegt. Reizen naar het oosten wordt door de meeste mensen als lastiger ervaren dan reizen naar het westen. Dat komt doordat je bij een oostwaartse reis je dag moet inkorten, je klok moet vooruit. Bij een westwaartse reis wordt je dag juist langer en dat past beter bij de natuurlijke neiging van de biologische klok om iets langer dan 24 uur te lopen.

Wat je eraan merkt

De klachten van jetlag zijn divers en variëren van persoon tot persoon. Veelvoorkomende verschijnselen zijn:

• Overmatige slaperigheid overdag of juist slapeloosheid ’s nachts
• Moeite om alert en geconcentreerd te blijven
• Verminderde eetlust of maagdarmklachten
• Een algemeen gevoel van malaise, je voelt je gewoon niet lekker
• Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

Bij sommige mensen kunnen de klachten ook het denkvermogen beïnvloeden: reactietijd, geheugen en besluitvorming kunnen tijdelijk minder scherp zijn. Onderzoek bij sporters laat zien dat jetlag ook fysieke prestaties meetbaar kan verminderen.

Wie er gevoelig voor is

In principe kan iedereen last krijgen van jetlag, maar de ernst verschilt. Mensen die regelmatig over tijdzones reizen (zoals piloten, cabinepersoneel en internationale sporters) worden er herhaaldelijk mee geconfronteerd. Langdurige of herhaalde verstoring van het circadiane ritme wordt in wetenschappelijk onderzoek in verband gebracht met bredere gezondheidseffecten, waaronder verstoringen van de stofwisseling en het darmmicrobioom. Ook is er een verband gevonden met stemmingsklachten: bij mensen die daar al gevoelig voor zijn, kan jetlag depressieve symptomen versterken.

Meestal herstelt het lichaam zich binnen enkele dagen tot een week, afhankelijk van het aantal doorkruiste tijdzones. Als vuistregel geldt dat het lichaam er ongeveer één dag per tijdzone over doet om zich aan te passen.