Wat is ketose?

Wanneer je lichaam weinig of geen glucose (suiker) beschikbaar heeft als brandstof, schakelt het over op een alternatieve energiebron: vet. De lever breekt vetzuren af en zet die om in zogenaamde ketonlichamen, kleine moleculen die vrijwel alle weefsels in je lichaam als brandstof kunnen gebruiken, inclusief je hersenen. Die toestand, waarbij ketonlichamen in verhoogde mate in je bloed circuleren, heet ketose.

Het belangrijkste ketonlichaam dat hierbij ontstaat is bèta-hydroxyboterzuur (β-hydroxybutyrate, afgekort BHB). Daarnaast maakt het lichaam ook acetoazijnzuur en aceton aan. Bij fysiologische ketose liggen de bloedwaarden van ketonlichamen doorgaans tussen 0,5 en 3,0 millimol per liter (mM). Dat is een normaal en veilig bereik, het lichaam houdt zijn zuurgraad in balans.

Hoe kom je in ketose?

Ketose treedt op wanneer de beschikbaarheid van glucose sterk daalt. Dat kan op verschillende manieren gebeuren:

• Vasten of langdurig niet eten: na verloop van uren raken de glycogeenvoorraden (de opgeslagen suikers in lever en spieren) uitgeput, waarna het lichaam overschakelt op vetverbranding.
• Een ketogeen dieet: een voedingspatroon dat zeer arm is aan koolhydraten en rijk aan vetten. Door het structureel beperken van koolhydraten blijft het lichaam langdurig in ketose.
• Intensieve of langdurige lichamelijke inspanning: bij zware of langdurige inspanning kan het lichaam gedeeltelijk op ketonlichamen gaan draaien.

In de sportwereld en voedingswetenschap wordt vaak gesproken over nutritionele ketose: een bewust opgewekte ketose via voeding of supplementen (zoals exogene ketonen). Dit wordt onderscheiden van ketose die spontaan optreedt bij vasten of ziekte.

Ketose is niet hetzelfde als ketoacidose

Een veelvoorkomende verwarring is die tussen ketose en ketoacidose. Dat zijn twee heel verschillende toestanden. Bij ketose blijven de ketonwaarden binnen een veilig bereik en functioneert het lichaam normaal. Bij ketoacidose (die vooral voorkomt bij mensen met type 1 diabetes of vergevorderde type 2 diabetes) is er sprake van een ongecontroleerde, extreme productie van ketonlichamen. De bloedwaarden kunnen dan boven de 10 mM stijgen, waardoor het bloed verzuurt. Dat is een medisch noodgeval. Fysiologische ketose bij gezonde mensen leidt hier niet toe, omdat het lichaam de aanmaak van ketonlichamen zelf reguleert via insuline.

Ketose bij dieren

Ketose komt niet alleen bij mensen voor. Bij landbouwhuisdieren (vooral melkkoeien, maar ook schapen en geiten) is ketose een bekende stofwisselingsziekte. Bij deze dieren ontstaat het wanneer de energiebehoefte (bijvoorbeeld door dracht of melkproductie) groter is dan wat het dier via voeding binnenkrijgt. Dit leidt tot een sterke daling van de bloedsuikerspiegel en een ophoping van ketonlichamen, met spijsverterings- en zenuwklachten als gevolg.