Wat is koorts?

Wanneer je lichaam een indringer detecteert (denk aan een virus, bacterie of ander ziekteverwekker) kan het de interne thermostaat hoger zetten. Die verhoging van de lichaamstemperatuur noemen we koorts, ook wel febris in medisch jargon. In het dagelijks taalgebruik wordt een temperatuur tussen ongeveer 37,5 en 38 °C vaak verhoging genoemd, terwijl pas vanaf 38 °C officieel van koorts wordt gesproken.

De normale lichaamstemperatuur ligt gemiddeld rond de 37 °C, maar dat is geen vast getal. Je temperatuur schommelt gedurende de dag: ’s ochtends vroeg is die doorgaans het laagst en aan het einde van de middag het hoogst. Ook verschilt de waarde per persoon en per meetmethode. Een orale meting (in de mond) of rectale meting (in de endeldarm) geeft over het algemeen de meest nauwkeurige weergave van de kerntemperatuur.

Hoe koorts ontstaat

Koorts is geen ziekte op zich, maar een reactie van het afweersysteem. Wanneer immuuncellen een bedreiging herkennen, maken ze signaalstoffen aan (zogenaamde pyrogenen) die inwerken op de hypothalamus, het deel van de hersenen dat als thermostaat fungeert. De hypothalamus stelt vervolgens een hoger streefpunt in voor de lichaamstemperatuur. Om dat nieuwe streefpunt te bereiken, gaat het lichaam warmte vasthouden: bloedvaten in de huid vernauwen (waardoor je bleek kunt zien) en spieren trekken ritmisch samen, wat we kennen als rillen of koude rillingen. Zodra de temperatuur het nieuwe streefpunt bereikt, stoppen de rillingen en voel je je warm.

Dit mechanisme is in de kern een verdedigingsreactie. Een verhoogde lichaamstemperatuur maakt het voor veel ziekteverwekkers lastiger om zich te vermenigvuldigen en ondersteunt bepaalde functies van het immuunsysteem. Het is dus een actief, gereguleerd proces, geen teken dat er iets misgaat met de temperatuurregeling zelf.

Oorzaken

Veruit de meeste gevallen van koorts worden veroorzaakt door infecties: verkoudheid, griep, luchtweginfecties, urineweginfecties en tal van andere virale of bacteriële aandoeningen. Maar koorts kan ook optreden bij niet-infectieuze oorzaken, zoals auto-immuunziekten, bepaalde vormen van kanker, of als reactie op weefselschade na een operatie of verwonding. In de intensive care komt koorts bij tot wel 70% van de patiënten voor, waarbij zowel infectieuze als niet-infectieuze oorzaken een rol spelen.

Wanneer koorts langer dan drie weken aanhoudt en er ondanks onderzoek geen duidelijke oorzaak wordt gevonden, spreken artsen van fever of unknown origin (koorts zonder bekende oorzaak, afgekort FUO). Dit is een apart diagnostisch begrip met eigen criteria.

Wat je eraan merkt

Naast de verhoogde temperatuur gaat koorts vaak gepaard met herkenbare verschijnselen:

• Rillingen en kippenvel
• Zweten (vooral wanneer de koorts zakt)
• Hoofdpijn en spierpijn
• Verminderde eetlust
• Algehele moeheid en een slap gevoel
• Prikkelbaarheid, vooral bij kinderen
• Uitdroging bij onvoldoende vochtinname

Bij jonge kinderen en zuigelingen kan zelfs een lichte koorts soms wijzen op een ernstigere infectie, terwijl bij volwassenen een matige koorts meestal onschuldig is en vanzelf voorbijgaat.

Bijzonderheden

Een specifieke situatie waarin koorts extra aandacht verdient, is bij mensen met neutropenie, een tekort aan bepaalde witte bloedcellen, bijvoorbeeld als gevolg van chemotherapie. De combinatie van koorts en neutropenie wordt als een apart klinisch beeld beschouwd, omdat het afweersysteem in die situatie sterk verzwakt is en een infectie snel kan verergeren.