Wat zijn lectinen?

In veel plantaardige voedingsmiddelen (denk aan peulvruchten, granen en nachtschadegewassen) zitten lectinen. Dit zijn eiwitten die een bijzondere eigenschap hebben: ze herkennen en hechten zich aan specifieke suikergroepen (koolhydraatstructuren) die zich op het oppervlak van cellen bevinden. Die binding is heel gericht; elk type lectine heeft als het ware een voorkeur voor een bepaald soort suikermolecuul.

Lectinen komen niet alleen in planten voor. Ook bacteriën, virussen, schimmels en het menselijk lichaam zelf maken er gebruik van. In ons eigen lichaam spelen ze een rol bij de communicatie tussen cellen en bij het herkennen van lichaamsvreemde stoffen. Ziekteverwekkers gebruiken lectinen juist om zich stevig vast te hechten aan de cellen van hun gastheer, zo krijgen bepaalde darmbacteriën grip op de darmwand via lectineachtige uitsteeksels (fimbriae) die binden aan suikerstructuren op darmcellen.

Lectinen en de darm

Wat lectinen voor de mens relevant maakt, is vooral hun interactie met het slijmvlies van het maag-darmkanaal. Wanneer je voedsel eet dat lectinen bevat, kunnen deze eiwitten zich binden aan de suikerrijke buitenkant van darmcellen (enterocyten). Die binding kan verschillende gevolgen hebben. Zo is uit onderzoek gebleken dat lectinen de aanmaak van slijmeiwitten (glycoproteïnen) in de darmwand kunnen stimuleren en dat ze de bekleding van de darm kunnen beschadigen. Ook kunnen ze de normale vertering en opname van voedingsstoffen verstoren en de vernieuwing van darmcellen beïnvloeden.

Niet alle lectinen zijn even actief of schadelijk. De mate waarin ze effect hebben hangt af van het type lectine, de hoeveelheid die je binnenkrijgt en hoe het voedsel is bereid. Koken, weken en fermenteren breken een groot deel van de lectinen in voedsel af, waardoor de meeste goed bereide peulvruchten en granen geen problemen veroorzaken.

Geen antilichamen

Een belangrijk onderscheid: hoewel lectinen zich aan cellen binden, zijn het géén antilichamen en maken ze geen deel uit van het immuunsysteem. Ze worden soms verward met antistoffen omdat beide eiwitten zijn die specifiek aan bepaalde structuren binden, maar het werkingsmechanisme en de herkomst zijn totaal anders. Lectinen zijn van nature aanwezig in organismen en vervullen daar uiteenlopende biologische functies, van celsignalering tot verdediging van de plant tegen vraat.