Wat is mondontsteking bij kankerbehandeling?

Tijdens een kankerbehandeling met chemotherapie of bestraling kan het slijmvlies in de mond ernstig beschadigd raken. In de medische wereld heet dit orale mucositis. Het gaat om een ontsteking die zich uit in roodheid, zwelling en het ontstaan van pijnlijke zweertjes (ulceraties) aan de binnenkant van de wangen, op de tong, het tandvlees of de mondbodem. De klachten kunnen zo hevig zijn dat eten, drinken, slikken en zelfs praten moeilijk worden.

Hoe ontstaat het?

Chemotherapie en bestraling zijn erop gericht om sneldelende kankercellen te vernietigen, maar ze maken daarbij geen onderscheid tussen kankercellen en andere cellen die van nature snel delen. De cellen van het mondslijmvlies horen bij die laatste groep. Wanneer deze gezonde cellen worden beschadigd, raakt de beschermende slijmvlieslaag aangetast. Dat zet een cascade van ontstekingsreacties in gang: het weefsel wordt rood en gezwollen en uiteindelijk kunnen er open wondjes ontstaan. Bij bestraling in het hoofd-halsgebied is het effect bijzonder uitgesproken omdat de straling rechtstreeks op het mondgebied is gericht.

Hoe vaak komt het voor en bij wie?

De kans op orale mucositis hangt sterk af van het type behandeling. Bij patiënten die bestraling krijgen in het hoofd-halsgebied ontwikkelt vrijwel iedereen (tot 100%) in meer of mindere mate klachten. Bij chemotherapie ligt het percentage lager, maar nog steeds aanzienlijk: zo’n 20% tot 80% van de patiënten krijgt ermee te maken, afhankelijk van het soort medicijn, de dosering en het behandelschema. Wanneer chemotherapie en bestraling worden gecombineerd, stijgt het risico naar ongeveer 90%.

Wat merk je eraan?

De klachten beginnen meestal vijf tot veertien dagen na de start van de behandeling. In het begin valt vooral roodheid en een branderig gevoel op. Naarmate de ontsteking vordert, kunnen er witte vlekken en open zweertjes verschijnen die flink pijn doen. In ernstige gevallen is de pijn zo hevig dat vloeibaar voedsel of zelfs water innemen nauwelijks lukt. Dat kan leiden tot uitdroging en gewichtsverlies. Daarnaast vormen de open wondjes een toegangspoort voor bacteriën en schimmels, waardoor het risico op infecties in de mond toeneemt.

Ernst en gevolgen

De ernst van orale mucositis wordt in de klinische praktijk ingedeeld in graden, van milde roodheid (graad 1) tot uitgebreide ulceratie waarbij voedselinname onmogelijk is (graad 4). Bij ernstige vormen kan het nodig zijn om de kankerbehandeling tijdelijk te onderbreken of de dosis aan te passen, wat gevolgen kan hebben voor de effectiviteit van de therapie. Ongeveer 19% van de patiënten met hoofd-halskanker die zowel chemo- als radiotherapie krijgen, moet vanwege ernstige mucositis worden opgenomen in het ziekenhuis.

Naast de directe pijn en de praktische beperkingen heeft orale mucositis een flinke impact op de algehele kwaliteit van leven. Het raakt iets heel basaals: je mond gebruiken om te eten en te communiceren. Dat maakt het voor veel patiënten een van de meest belastende bijwerkingen van hun kankerbehandeling.