Wat zijn nitrosamines?

Wanneer nitriet in een zuur milieu in contact komt met bepaalde stikstofhoudende verbindingen (aminen), kunnen er nitrosamines ontstaan. Dat gebeurt bijvoorbeeld in de maag, waar de zure omstandigheden dit proces op gang brengen. Maar nitrosamines worden ook buiten het lichaam gevormd: bij het verhitten, roken of pekelen van voedsel, in tabaksrook, in drinkwater en soms zelfs als ongewenste verontreiniging in geneesmiddelen. De chemische grondstructuur is steeds dezelfde (een stikstofatoom dat gebonden is aan een nitrosogroep (N-NO)) maar er bestaan tientallen varianten, elk met hun eigen eigenschappen en risicoprofiel.

Waarom zijn ze belangrijk?

De meeste nitrosamines staan bekend als carcinogeen, wat betekent dat ze het risico op kanker kunnen verhogen. In het lichaam worden ze door enzymen omgezet in reactieve stoffen die zich aan het DNA kunnen hechten. Zulke DNA-schade, ook wel DNA-adducten genoemd, kan leiden tot fouten bij de celdeling en uiteindelijk tot tumorvorming. Niet alle nitrosamines zijn even sterk kankerverwekkend; de mate waarin ze schade aanrichten hangt af van hun specifieke chemische structuur.

Tabaksspecifieke nitrosamines

Een bekende subgroep vormen de tabaksspecifieke nitrosamines (TSNA’s), zoals NNK en NNN. Deze stoffen komen uitsluitend voor in tabaksproducten en in omgevingen die met tabaksrook zijn verontreinigd. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) heeft NNK en NNN geclassificeerd als “kankerverwekkend voor de mens”. Onderzoek laat zien dat mensen die roken aanzienlijk hogere niveaus van TSNA’s in hun lichaam hebben dan niet-rokers.

Nitrosamines in voeding

In de voeding komen nitrosamines vooral voor in bewerkte vleesproducten, gedroogde vis en bepaalde gepekelde producten. De stof NDMA (N-nitrosodimethylamine) is een van de meest onderzochte voedingsgerelateerde nitrosamines. Uit meta-analyses blijkt dat een hogere inname van nitrosamines en nitrieten via voeding samenhangt met een verhoogd risico op maagkanker, terwijl nitraat uit groenten juist een beschermend verband lijkt te tonen. Dat onderscheid is belangrijk: nitraat op zich is niet schadelijk, maar de omzetting naar nitriet en vervolgens naar nitrosamines is dat mogelijk wel.

Voorkomen buiten voeding en tabak

De afgelopen jaren is er veel aandacht gekomen voor nitrosamines als verontreiniging in medicijnen. Bij de productie van bepaalde geneesmiddelen kunnen nitrosamines onbedoeld ontstaan uit reacties tussen oplosmiddelen, reagentia of de werkzame stof zelf. Toezichthouders hanteren strenge limieten (soms zo laag als 18 nanogram per dag) om het risico zo klein mogelijk te houden.