Wat is oxidatieve schade?

In elke cel van je lichaam vinden voortdurend chemische reacties plaats. Bij die reacties (denk aan het verbranden van voedingsstoffen voor energie of het verwerken van zonlicht in de huid) komen reactieve zuurstofverbindingen vrij, waaronder vrije radicalen. Dat is op zich normaal en zelfs nuttig: je lichaam gebruikt deze moleculen onder andere als signaalstoffen om processen in cellen aan te sturen. Maar vrije radicalen zijn onstabiel. Ze hebben een ongepaard elektron, waardoor veel radicalen gemakkelijk met andere moleculen reageren. Wanneer dat op grote schaal gebeurt en het lichaam het niet meer kan bijbenen, ontstaat er schade aan cellen en weefsels. Dat is wat we oxidatieve schade noemen.

Je lichaam beschikt over een uitgebreid verdedigingssysteem van antioxidanten, stoffen die schadelijke reacties van vrije radicalen beperken, bijvoorbeeld door een elektron af te staan. Sommige antioxidanten maakt je lichaam zelf aan (zoals glutathion en superoxide-dismutase), andere krijg je binnen via voeding (zoals vitamine C en E). Zolang er een balans bestaat tussen de aanmaak van vrije radicalen en de beschikbaarheid van antioxidanten, blijft de schade beperkt. Zodra die balans verstoord raakt, een toestand die oxidatieve stress wordt genoemd, krijgen de vrije radicalen vrij spel en kan oxidatieve schade zich ophopen.

Die schade kan verschillende onderdelen van de cel treffen. Vrije radicalen kunnen reageren met vetten in celmembranen (lipideperoxidatie), met eiwitten waardoor die hun functie verliezen en met DNA, wat kan leiden tot fouten in de genetische code. Een veelgebruikte marker om oxidatieve schade te meten is malondialdehyde (MDA), een bijproduct van beschadigde vetzuren.

Oxidatieve schade speelt een rol bij een breed scala aan aandoeningen. Onderzoek laat zien dat het betrokken is bij de ontwikkeling van hart- en vaatziekten, diabetes, kanker en neurodegeneratieve ziekten zoals Alzheimer, waarbij veranderingen in hersenmetabolisme (waaronder een daling van de antioxidant glutathion) al in een vroeg stadium meetbaar zijn. Ook bij chronische darmontstekingen zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa is een duidelijk patroon zichtbaar: hogere niveaus van oxidatieve-schademarkers en lagere niveaus van antioxidanten, zowel bij actieve ziekte als in rustige periodes. Daarnaast wordt oxidatieve schade beschouwd als een belangrijke factor bij veroudering. De ophoping van schade aan cellen draagt bij aan wat we celveroudering (cellulaire senescentie) noemen, een proces waarbij cellen zich niet meer delen maar wel actief blijven en ontstekingsstoffen afgeven.

Factoren die de productie van vrije radicalen verhogen zijn onder meer luchtvervuiling, roken, overmatig alcoholgebruik, ultraviolette straling en langdurige blootstelling aan stress. Maar ook normale lichaamsprocessen (zoals de energieproductie in mitochondriën en de werking van het immuunsysteem) genereren continu vrije radicalen. Oxidatieve schade is dus niet iets dat je volledig kunt vermijden. Het hoort bij het leven. De mate waarin het zich ophoopt, verschilt van persoon tot persoon en hangt samen met leeftijd, leefstijl en de beschikbaarheid van antioxidanten in het lichaam.