Wat is een placebo?

In de geneeskunde verwijst een placebo naar een stof of handeling die geen werkzame bestanddelen bevat, maar die er in alle opzichten uitziet, ruikt en smaakt als het echte middel dat wordt onderzocht. Denk aan een suikerpil die precies dezelfde vorm, kleur en grootte heeft als het medicijn dat getest wordt, of aan een injectie met zoutoplossing in plaats van het werkelijke geneesmiddel. Het woord wordt zowel in de dagelijkse taal als in de medische wereld veel gebruikt, al heeft het in onderzoeksverband een heel specifieke betekenis.

Waarvoor wordt een placebo gebruikt?

De belangrijkste rol van een placebo ligt in klinisch onderzoek, met name in zogenaamde gerandomiseerde, placebogecontroleerde studies. Dat is een vorm van gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek (RCT). Hierbij krijgt één groep deelnemers het echte middel en een andere groep de placebo, zonder dat de deelnemers weten in welke groep ze zitten. Door de uitkomsten van beide groepen te vergelijken, kunnen onderzoekers vaststellen of een middel daadwerkelijk werkt of dat de verbetering te danken is aan andere factoren, zoals de verwachting beter te worden, de aandacht van een zorgverlener, of het natuurlijke verloop van een aandoening.

Het placebo-effect

Opvallend genoeg ervaren mensen die een placebo krijgen regelmatig een merkbare verbetering van hun klachten. Die verbetering wordt de placeborespons genoemd. Een deel daarvan kan komen door het placebo-effect, maar ook spontaan herstel speelt mee. Bij het placebo-effect speelt de wisselwerking tussen lichaam en geest een rol: de verwachting dat iets helpt, de rituelen rondom een behandeling (een pil innemen, een arts bezoeken) en het gevoel serieus genomen te worden kunnen samen meetbare veranderingen in het lichaam teweegbrengen.

Hoe groot de placeborespons is, verschilt sterk per aandoening. Uit een uitgebreide analyse van hoogwaardige klinische studies naar negen verschillende psychiatrische stoornissen bleek dat de verbetering in placebogroepen aanzienlijk varieerde per diagnose. Bij sommige aandoeningen was de verbetering in de placebogroep opvallend groot, terwijl die bij andere stoornissen veel bescheidener was. Dit maakt duidelijk dat de placeborespons geen vast gegeven is, maar sterk afhangt van de context en het type klacht.

Meer dan een suikerpil

Hoewel het woord placebo vaak wordt gelijkgesteld aan een neppil, gaat het eigenlijk om een breder concept. Een placebo kan ook een schijnoperatie zijn, een inactieve crème, of zelfs een gesprek dat is opgezet als onderdeel van een onderzoek. Wat al deze vormen gemeen hebben, is dat ze geen farmacologisch werkzame stof bevatten. De kracht zit niet in de stof zelf, maar in de psychosociale context eromheen: de woorden, de rituelen, de verwachtingen en de betekenis die iemand eraan geeft.

Vanuit een holistische kijk op gezondheid is het placebo-effect bijzonder interessant, omdat het onderstreept dat genezing niet alleen een kwestie is van chemische stoffen in het lichaam. De manier waarop iemand zich gehoord, verzorgd en begrepen voelt, speelt een rol die we steeds beter beginnen te begrijpen, al is er nog veel dat we niet weten over de precieze mechanismen erachter.