Wat is plagiocefalie en brachycefalie?

Bij jonge baby’s is de schedel nog zacht en kneedbaar. Dat is nodig om de groei van de hersenen mogelijk te maken, maar het betekent ook dat uitwendige druk de vorm van het hoofd kan beïnvloeden. Wanneer een baby veel in dezelfde positie ligt, kan er op één plek een afplatting ontstaan. Dit wordt in de volksmond wel plat hoofd of scheef hoofd genoemd. In de medische wereld spreekt men van positionele plagiocefalie als het hoofd aan één kant is afgeplat en van positionele brachycefalie als de achterkant van het hoofd breed en vlak is geworden. Beide vormen vallen onder de noemer deformationele schedelvervorming.

Hoe het ontstaat

De schedelbotjes van een zuigeling zijn nog niet vergroeid en worden bij elkaar gehouden door flexibele naden en fontanellen. Wanneer er herhaaldelijk of langdurig druk op hetzelfde deel van de schedel komt (bijvoorbeeld doordat een baby steeds met het hoofd naar dezelfde kant gedraaid slaapt) past de schedelvorm zich aan die druk aan. Bij plagiocefalie ontstaat daardoor een scheve, asymmetrische hoofdvorm die van bovenaf gezien op een parallellogram lijkt. Bij brachycefalie is de afplatting gelijkmatig over de achterkant verdeeld, waardoor het hoofd van opzij gezien kort en breed oogt en het voorhoofd soms iets naar voren lijkt te bollen.

Verschillende factoren vergroten de kans op deze vervormingen. Baby’s die een sterke voorkeurspositie van het hoofd hebben (bijvoorbeeld door een stijve nekspier (torticollis)) liggen vaker langdurig op dezelfde plek. Ook eerstgeborenen, jongens en meerlingen komen in onderzoek vaker naar voren als risicogroep. Daarnaast speelt de aanbeveling om baby’s op de rug te laten slapen een rol: hoewel die maatregel wiegendood sterk heeft teruggedrongen, is het aantal gevallen van positionele schedelvervorming in de afgelopen decennia flink toegenomen.

Wat je eraan ziet

Het meest opvallende kenmerk is de veranderde hoofdvorm. Bij plagiocefalie valt op dat het hoofd van bovenaf bekeken asymmetrisch is: één kant van het achterhoofd is vlakker en soms lijken de oren niet op dezelfde hoogte te zitten. Bij brachycefalie is het achterhoofd als geheel platter en breder. Buiten het uiterlijk veroorzaken deze vervormingen op zichzelf geen pijn of andere directe klachten. Wel is er in de wetenschappelijke literatuur aandacht voor mogelijke bijkomende aandoeningen (zoals motorische achterstand of torticollis) maar het is niet altijd duidelijk of die het gevolg zijn van de schedelvervorming of juist een gemeenschappelijke oorzaak delen.

Hoe vaak het voorkomt

Positionele schedelvervorming is een van de meest voorkomende redenen voor verwijzing naar een kinderneuroloog of kinderneurochirurg. De incidentie is lastig precies vast te stellen omdat milde vormen vaak niet worden gerapporteerd, maar schattingen lopen uiteen van tientallen procenten van alle zuigelingen in de eerste levensmaanden. In de meeste gevallen verbetert de hoofdvorm geleidelijk naarmate het kind ouder wordt, meer beweegt en minder op de rug ligt.

Het is belangrijk om positionele plagiocefalie te onderscheiden van craniosynostose, een zeldzamere aandoening waarbij een of meer schedelnaden voortijdig vergroeien. Bij craniosynostose is de oorzaak niet uitwendige druk maar een afwijking in de botgroei zelf en de gevolgen kunnen ernstiger zijn. Driedimensionale beeldvorming van de schedel kan helpen om dit onderscheid te maken wanneer het op het oog niet duidelijk is.