Wat is Q-koorts?

Bij Q-koorts gaat het om een zoönose: een ziekte die van dieren op mensen overspringt. De veroorzaker is Coxiella burnetii, een bijzondere bacterie die zich in de cellen van de gastheer nestelt en daar overleeft. De ziekte komt wereldwijd voor en treft vooral mensen die in de buurt van besmette boerderijdieren leven of werken. In Nederland speelden met name geiten- en schapenbedrijven een grote rol bij uitbraken.

Hoe raakt een mens besmet?

De bacterie zit in grote hoeveelheden in de placenta, vruchtwater en uitwerpselen van besmette dieren, vooral geiten, schapen en in mindere mate runderen. Tijdens het lammeren of afkalven komen enorme aantallen bacteriën vrij. Die hechten zich aan stofdeeltjes en kunnen met de wind kilometers ver worden meegevoerd. Mensen raken doorgaans besmet door dit besmette stof in te ademen. Na inademing wordt de bacterie opgenomen door afweercellen in de longblaasjes (alveolaire macrofagen), waar Coxiella burnetii zich weet te handhaven en te vermenigvuldigen in een zuur celcompartiment. Er is ook een kleine kans op besmetting via het drinken van rauwe, ongepasteuriseerde melk van geiten of schapen. Gepasteuriseerde zuivelproducten en vlees vormen geen risico.

Wat merk je ervan?

Een flink deel van de besmette mensen merkt helemaal niets, de infectie verloopt dan zonder klachten. Als er wél verschijnselen optreden, lijkt het beeld vaak op een stevige griep: hoge koorts, zware hoofdpijn, spierpijn en hoesten. De klachten beginnen meestal twee tot drie weken na de besmetting. Bij sommige mensen ontwikkelt zich een longontsteking of een leverontsteking (hepatitis). In zeldzame gevallen kunnen ook de ogen betrokken raken, zoals een ontsteking van het netvlies.

Bij de meeste mensen geneest de acute infectie vanzelf. Een klein percentage ontwikkelt echter een chronische vorm, die maanden tot jaren na de eerste besmetting kan opspelen. De ernstigste complicatie van chronische Q-koorts is een ontsteking van de hartkleppen (endocarditis), een potentieel levensbedreigende aandoening.

Wie loopt extra risico?

Mensen die beroepsmatig met vee werken (veehouders, dierenartsen, medewerkers van slachthuizen) lopen het meeste risico op besmetting. Onderzoek in onder meer Ecuador liet zien dat de seroprevalentie (het percentage mensen met antistoffen) onder boerderijmedewerkers opvallend hoog kan zijn, wat erop wijst dat Q-koorts in veel landen ondergediagnosticeerd wordt. Zwangeren, ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem of bestaande hartklepafwijkingen hebben een grotere kans op een ernstig beloop.

Voorkomen bij dieren

Bij geiten, schapen en runderen veroorzaakt Coxiella burnetii vooral vruchtbaarheidsproblemen: verwerpen (abortus), doodgeboorte, vroeggeboorte en verminderde vruchtbaarheid. De bacterie kan in grote hoeveelheden aanwezig zijn in stalstof. Onderzoek in Noord-Spanje toonde aan dat analyse van omgevingsstof op boerderijen een bruikbare methode is om de aanwezigheid van de bacterie in een gebied in kaart te brengen en te koppelen aan menselijke ziektegevallen.