Wat is roodvonk (scarlatina)?

Als een kind plotseling hoge koorts krijgt, flinke keelpijn heeft en een dag later een opvallende rode uitslag ontwikkelt die aanvoelt als schuurpapier, is de kans groot dat het om roodvonk gaat. De medische naam is scarlatina. Het is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Streptococcus pyogenes, ook wel de groep A-streptokok (GAS) genoemd. Dezelfde bacterie die keelontsteking veroorzaakt, kan bij sommige mensen ook roodvonk geven, het verschil zit in het feit dat bepaalde stammen giftige stoffen produceren, zogenaamde superantigenen, die een heftige reactie van het afweersysteem uitlokken.

Hoe ontstaat roodvonk?

De bacterie verspreidt zich via druppeltjes: hoesten, niezen of direct contact met een besmet persoon of besmette voorwerpen. Zodra de bacterie zich in de keel nestelt, begint ze exotoxinen af te scheiden. Die toxinen stimuleren het immuunsysteem buitenproportioneel, wat leidt tot de typische huiduitslag en andere verschijnselen. In zeldzame gevallen kan roodvonk ook ontstaan via een wondinfectie elders op het lichaam, dit wordt extrabuccale roodvonk genoemd.

Wat merk je eraan?

De eerste tekenen lijken op een gewone verkoudheid of griep: koorts, keelpijn en gezwollen lymfeklieren in de hals. Binnen één tot twee dagen verschijnt de kenmerkende uitslag, die meestal begint op de borst en buik en zich vervolgens verspreidt naar de armen en benen. De huid voelt ruw aan en ziet er rood uit, al is de kleurverandering op een donkere huid soms minder goed zichtbaar, de ruwe textuur is dan het duidelijkste teken.

Verder zijn er een paar opvallende verschijnselen:

• Een bleke ring rond de mond, terwijl de wangen juist rood zijn.
• Dieper rode strepen in de huidplooien, zoals bij de ellebogen, oksels en liezen.
• De zogenaamde aardbeitong: de tong is eerst wit beslag en wordt daarna felrood met opgezette smaakpapillen, waardoor hij aan een aardbei doet denken.

De klachten verdwijnen doorgaans binnen zeven tot tien dagen. Na het genezen kan de huid vervellen, vooral op de vingertoppen en tenen.

Bij wie komt het voor?

Roodvonk is bij uitstek een kinderziekte. Het treft vooral kinderen tussen de 3 en 15 jaar, met een piek in de leeftijdsgroep van 5 tot 8 jaar. Volwassenen kunnen het ook krijgen, maar dat is ongebruikelijk omdat de meeste mensen op latere leeftijd al weerstand hebben opgebouwd tegen de betrokken toxinen.

Hoewel roodvonk in de 18e en 19e eeuw een gevreesde ziekte was met hoge sterftecijfers, is het tegenwoordig meestal mild. Toch is de ziekte niet verdwenen: in meerdere Europese landen, waaronder het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Frankrijk, is het aantal gevallen de laatste jaren weer toegenomen, met name na de COVID-19-pandemie. De precieze reden voor deze opleving is nog niet helemaal duidelijk. Zonder passende aanpak kan roodvonk in zeldzame gevallen leiden tot complicaties zoals acuut reuma of nierontsteking (glomerulonefritis), doordat het immuunsysteem ook eigen weefsel kan gaan aanvallen.