Wat zijn saponinen?

In de plantenwereld komen allerlei stoffen voor die de plant beschermen tegen belagers van buitenaf. Saponinen, ook wel zeepstoffen genoemd, zijn daar een goed voorbeeld van. Het zijn zogenaamde secundaire plantenstoffen die behoren tot de groep van de glycosiden: verbindingen waarin een suikermolecuul gekoppeld is aan een niet-suikerdeel. Planten maken saponinen vermoedelijk aan als verdediging tegen insectenvraat en tegen de groei van bacteriën en schimmels.

Waar komen ze voor?

Saponinen zitten in een breed scala aan planten en plantendelen: in bast, bladeren, stengels, wortels en bloemen. Ze komen onder meer voor in sojabonen, peulvruchten, knoflook, zeepkruid en de bast van de zeepboom (Quillaja saponaria). Veel voedingsmiddelen die je dagelijks eet (denk aan kikkererwten, linzen en bonen) bevatten van nature saponinen.

Kenmerkende eigenschappen

Het meest opvallende kenmerk van saponinen is dat ze in water een zeepachtig schuim vormen wanneer je ze schudt of roert. Dat komt doordat ze zowel in water als in vet oplosbaar zijn, een eigenschap die je ook bij zeep terugziet. Daarnaast hebben saponinen een uitgesproken bittere smaak. In hogere concentraties kunnen ze giftig zijn, maar in de hoeveelheden die je via voeding binnenkrijgt is dat doorgaans niet het geval.

Werking in het lichaam

Saponinen hebben de eigenschap dat ze in de dunne darm een onoplosbaar complex kunnen vormen met cholesterol. Doordat het cholesterol op die manier wordt gebonden, wordt het minder goed opgenomen in de bloedbaan. Dit mechanisme verklaart waarom saponinen een cholesterolverlagend effect kunnen hebben. Onderzoek wijst erop dat een voedingspatroon met voldoende saponinrijke voedingsmiddelen kan bijdragen aan het verlagen van bloedlipiden. Daarnaast worden saponinen in verband gebracht met mogelijke antikankereffecten, al is het wetenschappelijk bewijs daarvoor nog niet volledig uitgekristalliseerd.

In de traditionele geneeskunde en in wetenschappelijk onderzoek naar auto-immuunziekten worden saponinen (samen met verwante plantenstoffen zoals flavonen en alkaloïden) bestudeerd vanwege hun vermogen om ontstekingsprocessen en de afgifte van bepaalde cytokinen (signaalstoffen van het immuunsysteem) te beïnvloeden.

Toepassingen buiten voeding

Vanwege hun schuimende en emulgerende eigenschappen worden saponinen ook buiten de voeding gebruikt: in zepen, als schuimmiddel in dranken en als grondstof bij de bereiding van steroïden. Het bekende zoethoutextract glycyrrhizine is een voorbeeld van een saponine die zowel in voeding als in andere producten wordt toegepast.