Wat is een sedativum?

In de geneeskunde wordt een sedativum (meervoud: sedativa) gebruikt als verzamelnaam voor stoffen die de hersenactiviteit afremmen. Het resultaat is een kalmerend, ontspannend effect: je wordt rustiger, angstgevoelens nemen af en slaperigheid kan optreden. In het dagelijks taalgebruik hoor je ook wel termen als kalmeringsmiddel, slaapmiddel of hypnoticum. Strikt genomen is er een verschil: een sedativum vermindert vooral spanning en onrust, terwijl een hypnoticum specifiek slaap opwekt. In de praktijk lopen die effecten echter in elkaar over, veel middelen doen allebei, afhankelijk van de dosering.

Hoe werkt een sedativum?

De meeste sedativa versterken de werking van GABA (gamma-aminoboterzuur), een neurotransmitter die van nature in je hersenen aanwezig is. GABA remt de activiteit van zenuwcellen. Wanneer dat remmende signaal wordt versterkt door een sedativum, wordt de algehele hersenactiviteit getemperd. Dat verklaart waarom je je kalmer voelt, minder piekert en uiteindelijk slaperig kunt worden.

Bekende groepen

De bekendste groep sedativa zijn de benzodiazepinen, waar middelen als diazepam (Valium), lorazepam (Ativan), alprazolam (Xanax) en triazolam (Halcion) onder vallen. Daarnaast bestaan er barbituraten (een oudere groep die tegenwoordig minder wordt voorgeschreven) en nieuwere slaapbevorderende stoffen. Al deze middelen delen hetzelfde basisprincipe: ze dempen de activiteit in het centrale zenuwstelsel.

Waar je het aan merkt

Iemand die een sedativum inneemt, kan het volgende ervaren:

• Een gevoel van kalmte en verminderde spanning
• Slaperigheid of sufheid
• Vertraagde reacties en verminderde alertheid
• Ontspanning van de spieren

Bij hogere doseringen worden deze effecten sterker en kan het bewustzijn duidelijk verlaagd raken. Dat is ook de reden waarom sedativa soms bewust worden ingezet om iemand in een lichte slaaptoestand te brengen, bijvoorbeeld voor een medische ingreep.

Risico op gewenning

Een belangrijk kenmerk van veel sedativa (vooral benzodiazepinen) is dat het lichaam er bij langdurig gebruik aan went. Er kan afhankelijkheid ontstaan, zowel lichamelijk als psychisch. Dat betekent dat je steeds meer nodig hebt voor hetzelfde effect en dat stoppen met het middel ontwenningsverschijnselen kan geven. Dit maakt sedativa tot een categorie medicijnen waar zorgvuldig mee wordt omgegaan.