Wat zijn seksuele klachten bij vrouwen?

Wanneer een vrouw structureel problemen ervaart op seksueel gebied én daar zelf last van heeft, spreken artsen van vrouwelijke seksuele disfunctie (in het Engels: female sexual dysfunction, afgekort FSD). Het gaat niet om een enkel voorval, iedereen heeft weleens minder zin of een keer dat het niet lekker loopt. Het wordt pas als disfunctie gezien wanneer de klachten langere tijd aanhouden en persoonlijk lijden veroorzaken.

Welke vormen zijn er?

Seksuele klachten bij vrouwen worden doorgaans ingedeeld in vier hoofdcategorieën:

• Problemen met verlangen en opwinding: verminderde of afwezige zin in seks, weinig seksuele gedachten, of moeite om lichamelijk opgewonden te raken. In de vakliteratuur heet dit female sexual interest/arousal disorder.
• Orgasmeproblemen: moeite om klaar te komen, of het orgasme voelt veel minder intens dan voorheen.
• Pijnklachten: pijn bij het vrijen of bij pogingen tot penetratie. Dit valt onder de noemer genitopelvic pain/penetration disorder en kan samengaan met onwillekeurig aanspannen van de bekkenbodemspieren.
• Klachten door medicatie of middelen: seksuele bijwerkingen van bijvoorbeeld antidepressiva, antipsychotica of andere geneesmiddelen.

Hoe vaak komt het voor?

Vrouwelijke seksuele disfunctie is opvallend veel voorkomend. Schattingen lopen uiteen, maar onderzoek wijst op een prevalentie van zo’n 20 tot 41 procent bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd wereldwijd. Ondanks die hoge cijfers praten vrouwen er zelden uit zichzelf over met hun arts en veel zorgverleners vragen er ook niet actief naar.

Hoe ontstaan deze klachten?

De oorzaken zijn bijna altijd een samenspel van lichamelijke, psychische en relationele factoren. Aan de lichamelijke kant spelen hormonale veranderingen een rol, denk aan de overgang, de periode na een bevalling, of het gebruik van hormonale anticonceptie. Chronische aandoeningen zoals diabetes type 2 verhogen het risico aanzienlijk: de vaatschade en zenuwschade die bij diabetes kunnen optreden, beïnvloeden ook de doorbloeding en het gevoel in het bekkengebied. Psychische factoren zoals stress, angst, depressie en een negatief lichaamsbeeld dragen eveneens bij. Relationele aspecten (communicatie met een partner, vertrouwen, eerdere negatieve seksuele ervaringen) wegen minstens zo zwaar mee.

Ook medicatie kan een directe oorzaak zijn. Bij mensen met schizofrenie bijvoorbeeld komt seksuele disfunctie zeer frequent voor, deels door de aandoening zelf en deels als bijwerking van antipsychotica. Daarnaast is er groeiend inzicht in de rol van de bekkenbodem- en rompspieren: een te gespannen of juist te zwakke bekkenbodem kan zowel pijnklachten als opwindingsproblemen in stand houden.

Wat merkt iemand eraan?

De klachten variëren sterk van vrouw tot vrouw. Sommige vrouwen merken vooral dat ze nooit of zelden zin hebben in seks, terwijl ze dat vroeger wel hadden. Anderen raken wel opgewonden maar ervaren pijn bij penetratie, of ze kunnen moeilijk of helemaal niet klaarkomen. Kenmerkend is dat de klachten niet op zichzelf staan: ze gaan vaak gepaard met frustratie, schaamte, spanning in de relatie of een verminderd gevoel van eigenwaarde. Juist dat persoonlijke leed is een belangrijk onderdeel van de diagnose, zonder dat element wordt het niet als disfunctie beschouwd.